Q 5(a). शैवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम्। वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम्॥ नागराक्षरैः संस्कृतभाषायां सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्। (UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)

Theme: जीवन के चार आश्रम

Explain each of the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only (within 150 words)

Introduction

शैवेऽभ्यस्तविद्यानां श्लोकः जीवनस्य विविध अवस्थाः वर्णयति। यौवने विषयैषिणां, वार्धके मुनिवृत्तीनां, योगेन अन्ते तनुत्यजाम् इत्यादि अवस्थाः अत्र निर्दिष्टाः। शैवदर्शनं जीवनस्य विविध अवस्थासु ध्यानं, साधनं च प्रोत्साहयति। आदि शंकराचार्यः एवं अभिनवगुप्तः इत्यादयः विचारकाः शैवदर्शनस्य महत्त्वं प्रतिपादयन्ति। एषः श्लोकः जीवनस्य विविध अवस्थासु शैवदर्शनस्य अनुप्रयोगं दर्शयति।

जीवन के चार आश्रम

● शैवेऽभ्यस्तविद्यानाम्:
    ● शैवदर्शनम्: शैवदर्शनं तत्त्वज्ञानं च, शिवस्य उपासनां च प्रतिपादयति।
    ● विद्या: शैवदर्शनस्य अध्ययनं, शिवतत्त्वज्ञानस्य प्राप्तये।
  ● यौवने विषयैषिणाम्:
    ● विषयैषणा: यौवनकाले विषयसुखानां प्रति आकर्षणं।
    ● उदाहरणम्: कुमारिलभट्टः यौवने विषयैषिणां जीवनं व्यतीतवान्।
  ● वार्धके मुनिवृत्तीनाम्:
    ● मुनिवृत्ति: वृद्धावस्थायां मुनिवत् जीवनं, ध्यानं, तपश्चर्या च।
    ● उदाहरणम्: वाल्मीकि मुनिः वार्धके मुनिवृत्तिं आचरन्।
  ● योगेनान्ते तनुत्यजाम्:
    ● योग: योगस्य साधनया अन्ते शरीरत्यागः।
    ● उदाहरणम्: पतञ्जलिः योगदर्शनं प्रतिपाद्य योगेन शरीरत्यागं वर्णयति।
  ● नागराक्षरैः संस्कृतभाषायाम्:
    ● नागराक्षर: देवनागरी लिप्या संस्कृतभाषायां लेखनम्।
    ● उदाहरणम्: कालिदासस्य काव्यानि नागराक्षरैः लिखितानि।
  ● सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्:
    ● सार्थशत: सार्थकं शतशब्दं, यथार्थं व्याख्यानं।
    ● उदाहरणम्: भाष्यकाराः सार्थशतेन व्याख्यानं कुर्वन्ति।
  ● विचारकाः:
    ● शंकराचार्यः: अद्वैतवेदान्तस्य प्रतिपादकः, योगेन मोक्षं प्रतिपादयति।
    ● पतञ्जलिः: योगदर्शनस्य प्रवर्तकः, योगेन चित्तवृत्तिनिरोधं प्रतिपादयति।

Conclusion

शैवेऽभ्यस्तविद्यानां श्लोकेऽस्मिन् जीवनस्य चतुर्धा अवस्थाः वर्ण्यन्ते। यौवने विषयासक्ताः, वार्धके मुनिवृत्तीनां, अन्ते योगेन तनुत्यागः इत्येवं जीवनस्य क्रमः निर्दिष्टः। शिवस्य उपासना, विवेकानन्दस्य विचाराः च जीवनस्य ध्येयः प्रदर्शयन्ति। गीतायां "योगः कर्मसु कौशलम्" इति वचनं जीवनस्य सर्वासु अवस्थासु योगस्य महत्त्वं सूचयति। अतः जीवनं योगेन संयोज्य ध्येयप्राप्तिः साध्या।