Q 5(b). तं सन्तः श्रोतुमिच्छन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः। हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा॥ नागराक्षरैः संस्कृतभाषायां सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्। (UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)

Theme: सदसद्व्यक्तिहेतवः

Explain each of the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only (within 150 words)

Introduction

तं श्लोकं भर्तृहरिः रचिते नीतिशतके प्रपञ्चयति। अत्र सन्तः सदसद्व्यक्तिहेतून् श्रोतुमिच्छन्ति, यथा हेम्नः अग्नौ विशुद्धिः संलक्ष्यते। भर्तृहरिः इत्यस्मिन् श्लोके सन्तानां विवेकशीलतां, सत्यासत्यविवेकं च प्रतिपादयति। हेम्नः अग्नौ विशुद्धिः इव सन्तः सत्यं चासत्यं च विवेचयन्ति। एषा विवेकशीलता जीवनस्य सारं प्रदर्शयति।

सदसद्व्यक्तिहेतवः

● सदसद्व्यक्तिहेतवः:
    ● सद्: सत्यं, धर्मः, न्यायः च।
    ● असद्: मिथ्या, अधर्मः, अन्यायः च।
    ● हेतवः: कारणानि, यानि वस्तूनां सत्यत्वं वा असत्यत्वं वा प्रकटयन्ति।
  ● हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः:
    ● हेम्नः: सुवर्णस्य।
    ● अग्नौ: अग्नौ तप्ते।
    ● विशुद्धिः: शुद्धता, यया सुवर्णं मलिनतां त्यजति।
        ○ उदाहरणम्: यथा सुवर्णं अग्नौ तप्ते शुद्धं भवति, तथैव सत्यं विचारप्रक्रियायां शुद्धं भवति।
  ● श्यामिका:
    ● श्यामिका: कालेयः, यः सुवर्णे मलिनत्वं जनयति।
        ○ उदाहरणम्: यथा सुवर्णे श्यामिका दोषं जनयति, तथैव मिथ्या विचारप्रक्रियायां दोषं जनयति।
  ● सन्तः श्रोतुमिच्छन्ति:
    ● सन्तः: सज्जनाः, विद्वांसः।
    ● श्रोतुमिच्छन्ति: ज्ञातुमिच्छन्ति, विशेषतः सत्यं वा असत्यं वा।
        ○ उदाहरणम्: यथा विद्वांसः सत्यं ज्ञातुमिच्छन्ति, तथैव ते विचारप्रक्रियायां सत्यं वा असत्यं वा विवेचयन्ति।
  ● विवेकानन्दः:
    ● विवेकानन्दः: भारतीयः विचारकः, यः सत्यं धर्मं च प्रवर्तयति।
        ○ उदाहरणम्: विवेकानन्दः सत्यं धर्मं च प्रवर्तयन् समाजे विचारप्रक्रियायां शुद्धिं जनयति।
  ● शंकराचार्यः:
    ● शंकराचार्यः: अद्वैतवेदान्तस्य प्रवर्तकः, यः सत्यं ब्रह्मं च विवेचयति।
        ○ उदाहरणम्: शंकराचार्यः अद्वैतवेदान्ते सत्यं ब्रह्मं च विवेचयन् विचारप्रक्रियायां शुद्धिं जनयति।
  ● विवेकः:
    ● विवेकः: सत्यं वा असत्यं वा विवेचनं।
        ○ उदाहरणम्: विवेकः विचारप्रक्रियायां सत्यं वा असत्यं वा विवेचयति, यथा सुवर्णं अग्नौ तप्ते शुद्धं भवति।
  ● विचारप्रक्रिया:
    ● विचारप्रक्रिया: विचारस्य प्रक्रिया, यया सत्यं वा असत्यं वा विवेच्यते।
        ○ उदाहरणम्: विचारप्रक्रिया यथा अग्नौ सुवर्णं तप्ते शुद्धं भवति, तथैव सत्यं वा असत्यं वा विवेचयति।
  ● सत्यं:
    ● सत्यं: यथार्थं, यत् विचारप्रक्रियायां शुद्धं भवति।
        ○ उदाहरणम्: सत्यं विचारप्रक्रियायां शुद्धं भवति, यथा सुवर्णं अग्नौ तप्ते शुद्धं भवति।
  ● मिथ्या:
    ● मिथ्या: असत्यं, यत् विचारप्रक्रियायां दोषं जनयति।
        ○ उदाहरणम्: मिथ्या विचारप्रक्रियायां दोषं जनयति, यथा सुवर्णे श्यामिका दोषं जनयति।

Conclusion

अयं श्लोकः सदसद्व्यक्तिहेतवः इत्यस्मिन्नेव विषयं प्रतिपादयति। हेम्नः यथा अग्नौ विशुद्धिः संलक्ष्यते, तथैव सन्तः सत्यं श्रोतुमिच्छन्ति। असत्यं सत्यं च विवेक्तुं विवेकः आवश्यकः। शंकराचार्यः अपि विवेकस्य महत्त्वं प्रतिपादयति। विवेकचूडामणिः ग्रन्थे विवेकस्य महत्त्वं प्रतिपादितम्। अतः सत्यासत्ययोः विवेकः साधकानां मार्गदर्शकः भवति। विवेकः एव साधकानां जीवनं प्रकाशयति। विवेकानन्दः अपि विवेकस्य महत्त्वं प्रतिपादयति।