Q 6(c). नीलनागाभया चेण्या जघनं गतयैकया। नीलया नीरदापाये च नराज्या महीमिच॥ उपरि लिखितस्य व्याख्या नागराक्षरैः संस्कृतभाषायामेव विधेया। (UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)

Theme: नीलनागाभया वर्णनम्

Explain the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only

Introduction

नीलनागाभया चेण्या जघनं गतयैकया इत्यस्य श्लोकस्य व्याख्यायां नीलनाग इत्यस्य अर्थः नीलवर्णः नागः इति व्याख्यातः। नीलया नीरदापाये इत्यत्र नीलया इत्यस्य अर्थः नीलवर्णा स्त्री इति। नराज्या महीमिच इत्यत्र नराज्या इत्यस्य अर्थः राज्यं न प्राप्तवती इति। एषः श्लोकः कालिदासस्य काव्यशैलीं दर्शयति, यत्र वर्णनं सूक्ष्मतया क्रियते। भामहः अपि काव्यलक्षणे एतादृशं वर्णनं प्रशंसति।

नीलनागाभया वर्णनम्

● नीलनागाभया:
        ○ नीलनागाभया इत्यस्य अर्थः नीलवर्णस्य नागाभया। नागाभया इत्यस्मिन् नागस्य रूपं वा आकारं सूचितं भवति।
        ○ उदाहरणं: नीलवर्णस्य नागः यथा नीलकण्ठः।
  ● चेण्या जघनं गतयैकया:
        ○ चेण्या इत्यस्य अर्थः चञ्चलया वा गतिशीलया। जघनं गतयैकया इत्यस्मिन् एकया गत्या जघनं प्राप्तम्।
        ○ उदाहरणं: चञ्चलया स्त्रिया एकया गत्या जघनं प्राप्तम्।
  ● नीलया नीरदापाये:
        ○ नीलया इत्यस्य अर्थः नीलवर्णेन। नीरदापाये इत्यस्मिन् नीरदस्य अपाये वा वर्षायाः अन्ते।
        ○ उदाहरणं: वर्षायाः अन्ते नीलवर्णेन आकाशः शोभते।
  ● नराज्या महीमिच:
        ○ नराज्या इत्यस्य अर्थः न राज्ञा। महीमिच इत्यस्मिन् महीं इच्छति।
        ○ उदाहरणं: राजा न सन् अपि च पृथिवीं इच्छति।
विचारकाः (Thinkers):
    ● कालिदासः: कालिदासस्य काव्येषु नीलवर्णस्य वर्णनं प्रायः दृश्यते।
    ● भवभूतिः: भवभूतेः नाटकेषु चञ्चलता वा गतिशीलता विशेषेण वर्णिता अस्ति।
    ● भर्तृहरिः: भर्तृहरेः शतकत्रये नीलवर्णस्य महत्त्वं प्रतिपादितम् अस्ति।
उदाहरणानि:
        ○ कालिदासस्य "मेघदूत" मध्ये नीलवर्णस्य मेघस्य वर्णनं दृश्यते।
        ○ भवभूतेः "उत्तररामचरित" मध्ये चञ्चलायाः सीतायाः चरित्रं विशेषेण वर्णितम् अस्ति।
        ○ भर्तृहरेः "नीतिशतक" मध्ये नीलवर्णस्य महत्त्वं प्रतिपादितम् अस्ति।

Conclusion

उपरिलिखिते श्लोके नीलनागाभया चेण्या जघनं गतयैकया इत्यनेन नीलनाग इत्यस्य वर्णनं क्रियते। नीलया नीरदापाये इत्यनेन जलस्य अभावे नीलनाग इत्यस्य प्रभावः सूचितः। नराज्या महीमिच इत्यनेन भूमौ राज्यं न कुर्वन्ति इत्यर्थः। एषः श्लोकः नीलनाग इत्यस्य विशेषतां दर्शयति। कालिदासस्य मेघदूतादिषु अपि नीलवर्णस्य महत्त्वं दृष्टं भवति। अतः नीलवर्णस्य प्रतीकात्मकं महत्त्वं संस्कृतसाहित्ये प्रकटं भवति।