Q 8(a). किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मेकन्या मयाप्यपहता न च रक्षिता सा।भाग्यैश्चलैर्महदवाप्तगुणोपघातःपुत्रः पितुर्जनितरोष इवास्मि भीतः ॥ उपरि लिखितस्य पद्यानां प्रसङ्गनिर्देशपूर्वकं व्याख्या कार्या।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Theme:
पुत्रस्य भयभीत अवस्था
Explain the following verses with context
Q 8(a). किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मेकन्या मयाप्यपहता न च रक्षिता सा।भाग्यैश्चलैर्महदवाप्तगुणोपघातःपुत्रः पितुर्जनितरोष इवास्मि भीतः ॥ उपरि लिखितस्य पद्यानां प्रसङ्गनिर्देशपूर्वकं व्याख्या कार्या।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Theme:
पुत्रस्य भयभीत अवस्था
Explain the following verses with context
Introduction
उपरिलिखितं पद्यं भवभूतेः "उत्तररामचरितम्" नामक नाटकेन उद्धृतम् अस्ति। अस्मिन् पद्ये रामस्य हृदयस्य शङ्का, पुत्रस्य रक्षणं, तथा भाग्यस्य चञ्चलता इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः। भवभूतिः महाकविः संस्कृतसाहित्ये प्रसिद्धः अस्ति, यः मानवीयभावनां गहनतां च सूक्ष्मतया वर्णयति। अस्य पद्यस्य प्रसङ्गे रामस्य सीतावियोगे मनसि उत्पन्ना शङ्का च भीतिः च व्यक्तं भवति।
पुत्रस्य भयभीत अवस्था
प्रसङ्गनिर्देशः:
○ एषः श्लोकः कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् नामक नाटकेन उद्धृतः अस्ति।
○ एषः श्लोकः दुष्यन्तस्य मनोभावं व्यक्तं करोति, यः शकुन्तलां प्रति कृतं अन्यायं चिन्तयति।
व्याख्या:
● किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मे:
○ दुष्यन्तः चिन्तयति यत् शकुन्तला तं प्रति किं वक्ष्यति इति। तस्य हृदयं परिशङ्कितं अस्ति।
○ उदाहरणः: अर्जुनः युद्धस्य पूर्वं किं कर्तव्यमिति चिन्तयति, तदा तस्य हृदयं परिशङ्कितं भवति।
● कन्या मयाप्यपहता न च रक्षिता सा:
○ दुष्यन्तः स्वं दोषं अनुभवति यत् सः शकुन्तलां न रक्षितवान्, अपितु तां अपहृतवान्।
● रामायणम् मध्ये रामः सीतां रक्षितुं असमर्थः इति अनुभवति।
● भाग्यैश्चलैर्महदवाप्तगुणोपघातः:
○ दुष्यन्तः अनुभवति यत् तस्य भाग्यं चलं अस्ति, यः महद्गुणानां हानिं कृतवान्।
● महाभारतम् मध्ये युधिष्ठिरः द्यूतक्रीडायां स्वभाग्यं चलं इति अनुभवति।
● पुत्रः पितुर्जनितरोष इवास्मि भीतः:
○ दुष्यन्तः आत्मनः भीतिं व्यक्तं करोति, यथा पुत्रः पितुः रोषात् भीतः भवति।
● उपनिषदः मध्ये शिष्यः गुरोः समीपे भीतः भवति, यदा सः गुरोः क्रोधं अनुभवति।
महत्त्वपूर्ण विचारकाः:
● कालिदासः: तस्य काव्येषु मानवीय भावनां सूक्ष्म विवेचनं दृश्यते।
● भर्तृहरिः: तस्य नीतिशतकं, शृङ्गारशतकं च मानवीय भावनां विश्लेषणं कुर्वन्ति।
○ एषः श्लोकः कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् नामक नाटकेन उद्धृतः अस्ति।
○ एषः श्लोकः दुष्यन्तस्य मनोभावं व्यक्तं करोति, यः शकुन्तलां प्रति कृतं अन्यायं चिन्तयति।
व्याख्या:
● किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मे:
○ दुष्यन्तः चिन्तयति यत् शकुन्तला तं प्रति किं वक्ष्यति इति। तस्य हृदयं परिशङ्कितं अस्ति।
○ उदाहरणः: अर्जुनः युद्धस्य पूर्वं किं कर्तव्यमिति चिन्तयति, तदा तस्य हृदयं परिशङ्कितं भवति।
● कन्या मयाप्यपहता न च रक्षिता सा:
○ दुष्यन्तः स्वं दोषं अनुभवति यत् सः शकुन्तलां न रक्षितवान्, अपितु तां अपहृतवान्।
● रामायणम् मध्ये रामः सीतां रक्षितुं असमर्थः इति अनुभवति।
● भाग्यैश्चलैर्महदवाप्तगुणोपघातः:
○ दुष्यन्तः अनुभवति यत् तस्य भाग्यं चलं अस्ति, यः महद्गुणानां हानिं कृतवान्।
● महाभारतम् मध्ये युधिष्ठिरः द्यूतक्रीडायां स्वभाग्यं चलं इति अनुभवति।
● पुत्रः पितुर्जनितरोष इवास्मि भीतः:
○ दुष्यन्तः आत्मनः भीतिं व्यक्तं करोति, यथा पुत्रः पितुः रोषात् भीतः भवति।
● उपनिषदः मध्ये शिष्यः गुरोः समीपे भीतः भवति, यदा सः गुरोः क्रोधं अनुभवति।
महत्त्वपूर्ण विचारकाः:
● कालिदासः: तस्य काव्येषु मानवीय भावनां सूक्ष्म विवेचनं दृश्यते।
● भर्तृहरिः: तस्य नीतिशतकं, शृङ्गारशतकं च मानवीय भावनां विश्लेषणं कुर्वन्ति।
Conclusion
उपर्युक्तं पद्यं भवभूतेः "उत्तररामचरितम्" नाटकेन उद्धृतम्। अत्र रामः सीतायाः परित्यागं स्मरन् आत्मग्लानि वदति। सः चिन्तयति यत् सीता न रक्षिता, अपितु त्यक्ता। पुत्रस्य लवकुशयोः जन्मेन सः पितुः रोषं जनयति इति भयम् अनुभवति। एषः प्रसङ्गः मानवीय दुर्बलतां, भाग्यस्य चञ्चलतां च प्रकाशयति। महात्मा गांधी उक्तवान् "स्त्रीणां रक्षणं समाजस्य कर्तव्यं" इति। अतः स्त्रीणां सम्मानं रक्षणं च आवश्यकम्।