Q 5(d). प्राचीनभारतस्य खगोलभूगोलविज्ञानं विमृशत । उपरिलिखित: प्रश्न: संस्कृतभाषया समाधेय:। (UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)

SA ह

अद्यतनसमाचारानुसार, भारतीयअंतरिक्षअनुसंधानसंगठनस्य नवीनं उपग्रहं सफलतया प्रक्षिप्तम्। एषः प्रक्षेपणः प्राचीनभारतीयखगोलविज्ञानस्य योगदानं स्मारयति।
 प्राचीनभारतस्य खगोलभूगोलविज्ञानं विश्वे अद्वितीयं आसीत्। आर्यभटः, वराहमिहिरः, भास्कराचार्यः इत्यादयः वैज्ञानिकाः खगोलभूगोलविज्ञानस्य क्षेत्रे महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवन्तः। आर्यभटः पृथिव्याः गोलाकारं स्वरूपं प्रतिपादयत्। वराहमिहिरः ग्रहाणां गति: तथा च भूकम्पानां कारणानि विवेचितवान्। एते वैज्ञानिकाः गणितीयमाध्यमेन खगोलभूगोलविज्ञानस्य सिद्धान्तान् प्रतिपादयन्ति।

 ● खगोलविज्ञानम् (Astronomy):  
        ○ प्राचीनभारतस्य खगोलविज्ञानं अतीव उन्नतं आसीत्। आर्यभटः, वराहमिहिरः, भास्कराचार्यः इत्यादयः खगोलशास्त्रज्ञाः खगोलविज्ञानस्य विकासे महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवन्तः।
    ● आर्यभटीयम् ग्रन्थे आर्यभटेन पृथिव्याः परिभ्रमणं, ग्रहाणां गतिः, सूर्यग्रहणं च स्पष्टं वर्णितम्।  
    ● सूर्यसिद्धान्तः इत्यस्मिन् ग्रन्थे ग्रहाणां परिभ्रमणं, कालगणना च विस्तरेण वर्णिता अस्ति।  
  ● भूगोलविज्ञानम् (Geography):  
        ○ प्राचीनभारतस्य भूगोलविज्ञानं विस्तृतं च जटिलं च आसीत्। पाणिनिः, पतञ्जलिः, वराहमिहिरः इत्यादयः भूगोलविज्ञानस्य विविधपक्षान् विवेचितवन्तः।
    ● वराहमिहिरस्य बृहत्संहितायां भूगोलविज्ञानस्य विविधाः पक्षाः, यथा - दिशा, देशानां स्थिति:, जलवायुः च वर्णिताः।  
    ● पाणिनीयव्याकरणे भारतस्य विविधप्रदेशानां नामानि, तेषां विशेषताः च उल्लिखिताः।  
  ● गणितम् (Mathematics):  
        ○ खगोलविज्ञानं भूगोलविज्ञानं च गणितेन सह सम्बद्धं आसीत्। शून्यस्य आविष्कारः, दशमलवपद्धतिः, त्रिकोणमितिः च प्राचीनभारतीयगणितज्ञैः विकसिताः।
    ● भास्कराचार्यस्य लीलावत्यां गणितस्य विविधाः सूत्राणि, यथा - त्रिकोणमितीयसूत्राणि, बीजगणितीयसूत्राणि च वर्णितानि।  
  ● उदाहरणानि (Examples):  
    ● आर्यभटः खगोलविज्ञानस्य क्षेत्रे पृथिव्याः परिभ्रमणं, ग्रहाणां गतिः च स्पष्टं वर्णयति।  
    ● वराहमिहिरः भूगोलविज्ञानस्य क्षेत्रे दिशानां, जलवायोः च विवेचनं करोति।  
    ● भास्कराचार्यः गणितस्य क्षेत्रे त्रिकोणमितीयसूत्राणि, बीजगणितीयसूत्राणि च प्रतिपादयति।  
  ● आधुनिकप्रभावः (Modern Influence):  
        ○ प्राचीनभारतीयखगोलविज्ञानं भूगोलविज्ञानं च आधुनिकविज्ञानस्य विकासे महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवन्तः।
    ● नासा इत्यादीनां संस्थानां शोधेषु प्राचीनभारतीयविज्ञानस्य सिद्धान्ताः उपयोगीभूताः।  
 एवं प्राचीनभारतस्य खगोलविज्ञानं भूगोलविज्ञानं च आधुनिकविज्ञानस्य आधारभूतं आसीत्।

प्राचीनभारतस्य खगोलभूगोलविज्ञानं विमृशत, आर्यभटः इत्यस्य योगदानं महत्वपूर्णम्। तेन "खगोलस्य रहस्यम्" इति उद्घोषितम्। वराहमिहिरः च खगोलभूगोलविज्ञानस्य विकासे प्रमुखं स्थानं धारयति। एते विद्वांसः खगोलभूगोलविज्ञानस्य आधारं स्थापयित्वा आधुनिकविज्ञानस्य मार्गं प्रशस्तवन्तः। "यथा पिण्डे तथा ब्रह्माण्डे" इति सिद्धान्तः प्राचीनभारतीयविज्ञानस्य गूढतां दर्शयति। एषः विज्ञानः न केवलं भूतकालस्य अपितु भविष्यस्य अपि मार्गदर्शकः अस्ति।
 भविष्ये, प्राचीनभारतीयखगोलभूगोलविज्ञानस्य अध्ययनं नूतनप्रवर्तनाय प्रेरणां दास्यति। एतत् विज्ञानं आधुनिकप्रविधीनां सहायतया नवोन्मेषं प्राप्नुयात्।