Q 1(d). आधारस्य भेदान् सोदाहरणं व्याख्यात । (UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)

SA ह

संस्कृतसाहित्ये आधारस्य प्रकाराः विविधाः सन्ति। भारतीरमणमुकुटद्रुमः आधारं त्रिविधं विभजते - प्राचीनम्, मध्यकालीनम्, आधुनिकम्। राजशेखरः काव्यादर्शे आधारं साहित्यस्य मूलं मन्यते। आनन्दवर्धनः ध्वन्यालोके आधारं रससिद्धये आवश्यकं वदति। एते विचाराः संस्कृतसाहित्ये आधारस्य महत्त्वं प्रतिपादयन्ति।

 ● आधारस्य भेदाः: आधारस्य भेदाः तत्त्वज्ञानस्य विविध पक्षानां विवेचनं कुर्वन्ति। संस्कृत साहित्ये आधारस्य भेदाः विभिन्नाः दृष्टिकोणाः प्रदर्शयन्ति।  
  ● द्रव्याधारः:  
    ● उदाहरणम्: पञ्चमहाभूतानि (पृथ्वी, आपः, तेजः, वायुः, आकाशः)।  
    ● व्याख्या: द्रव्याधारः तत्त्वज्ञानस्य भौतिक आधारं प्रदर्शयति। इदं भौतिक जगत् पञ्चमहाभूतैः निर्मितम् इति मान्यता अस्ति।  
  ● गुणाधारः:  
    ● उदाहरणम्: सत्त्व, रजस्, तमस् इति त्रिगुणाः।  
    ● व्याख्या: गुणाधारः व्यक्तित्वस्य तथा च वस्तूनां गुणानां विवेचनं करोति। त्रिगुणाः सत्त्वं, रजस्, तमस् इत्यादयः व्यक्तित्वे तथा च प्रकृतौ भिन्नभिन्नं प्रभावं कुर्वन्ति।  
  ● कर्माधारः:  
    ● उदाहरणम्: कर्मसिद्धान्तः।  
    ● व्याख्या: कर्माधारः व्यक्तेः कर्माणां तथा च तेषां फलानां विवेचनं करोति। कर्मसिद्धान्ते कर्माणां फलानि अनिवार्यं भवति इति प्रतिपाद्यते।  
  ● संस्काराधारः:  
    ● उदाहरणम्: संस्काराः (जन्म, विवाह, अन्त्येष्टि)।  
    ● व्याख्या: संस्काराधारः व्यक्तेः जीवनस्य विभिन्न अवस्थासु संस्काराणां महत्त्वं दर्शयति। संस्काराः व्यक्तेः सामाजिकं तथा च धार्मिकं जीवनं निर्देशयन्ति।  
  ● भावाधारः:  
    ● उदाहरणम्: रसाः (श्रृङ्गार, वीर, करुण, आदि)।  
    ● व्याख्या: भावाधारः साहित्ये तथा च कलासु भावनां तथा च रसानां विवेचनं करोति। रसाः साहित्ये पाठकानां मनसि विभिन्नं भावनां संचारं कुर्वन्ति।  
  ● विचाराधारः:  
    ● उदाहरणम्: दर्शनानि (सांख्य, योग, न्याय, आदि)।  
    ● व्याख्या: विचाराधारः तत्त्वज्ञानस्य विभिन्न विचारधाराणां विवेचनं करोति। दर्शनानि विभिन्नं दृष्टिकोणं प्रदर्शयन्ति यैः जीवनस्य तथा च जगतस्य तत्त्वं विवेच्यते।  
  ● आत्माधारः:  
    ● उदाहरणम्: आत्मा।  
    ● व्याख्या: आत्माधारः आत्मनः स्वरूपं तथा च तस्य महत्त्वं विवेचयति। आत्मा सर्वस्य आधारः इति मान्यता अस्ति।  
  ● प्रमाणाधारः:  
    ● उदाहरणम्: प्रमाणानि (प्रत्यक्ष, अनुमान, आगम)।  
    ● व्याख्या: प्रमाणाधारः ज्ञानस्य साधनानि विवेचयति। प्रमाणानि ज्ञानप्राप्तेः साधनानि भवन्ति।  
 एते आधारस्य भेदाः संस्कृत साहित्ये तथा च तत्त्वज्ञानस्य विविध पक्षानां विवेचनं कुर्वन्ति।

संस्कृतसाहित्ये आधारस्य प्रकाराः विविधाः सन्ति, यैः साहित्यं समृद्धं भवति। भारवि, कालिदासः, भवभूतिः इत्यादयः कवयः आधारं प्रदाय साहित्यं संवर्धितवन्तः। "साहित्यं समाजस्य दर्पणम्" इति उक्त्वा, एते कवयः समाजस्य विविधपक्षान् प्रकाशयन्ति। भविष्ये, संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनं समाजस्य सांस्कृतिकं बोधं वर्धयितुं आवश्यकम्। आधुनिकप्रविधीनां साहाय्येन संस्कृतसाहित्यस्य प्रचारः प्रोत्साहनं च करणीयम्।