Q 7(b). वैशेषिकदर्शनानुसारं कारणस्य भेदान् सलक्षणं वर्णयत । उपरिलिखित: प्रश्न: समाधेय:।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Describe the definition and classification of the cause according to the Vaiśeşika-philosophy.
Q 7(b). वैशेषिकदर्शनानुसारं कारणस्य भेदान् सलक्षणं वर्णयत । उपरिलिखित: प्रश्न: समाधेय:।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Introduction
वैशेषिकदर्शनस्य अनुसारं कारणस्य भेदाः त्रिविधाः सन्ति - समवायि, असमवायि, निमित्त च। कणाद: वैशेषिकदर्शनस्य प्रवर्तक: कारणं कार्यस्य उत्पादकं तत्वं इति निर्दिशति। समवायि कारणं कार्ये अविनाभावेन स्थितं, असमवायि कारणं गुणादिषु स्थितं, निमित्त कारणं बाह्यं प्रेरकं च। एतेषु भेदेषु कारणस्य विशेषा: लक्षणानि द्रष्टव्यानि।
Explanation
● समवायिकारणम्:
○ वैशेषिकदर्शनानुसारं, समवायिकारणम् तदस्ति यत् कार्येण सह नित्यं सम्बन्धं धारयति। उदाहरणार्थ, घटस्य मृत्तिका। मृत्तिका घटस्य समवायिकारणं भवति यतः घटे सदा विद्यमानं भवति।
● असमवायिकारणम्:
○ यत् कारणं कार्येण सह असमवायसम्बन्धं धारयति, तत् असमवायिकारणम्। उदाहरणार्थ, घटस्य मृत्तिकायाः गुणाः। मृत्तिकायाः गुणाः घटे असमवायेन विद्यमानाः भवन्ति।
● निमित्तकारणम्:
○ यत् कारणं कार्यस्य उत्पत्तौ प्रेरकं भवति, तत् निमित्तकारणम्। उदाहरणार्थ, कुम्भकारः घटस्य निमित्तकारणं भवति यतः सः घटं निर्माति।
● सहकारिकारणम्:
○ यानि कारणानि कार्यस्य उत्पत्तौ सहायकानि भवन्ति, तानि सहकारिकारणानि। उदाहरणार्थ, घटनिर्माणे चक्रं, दण्डः, जलं च सहकारिकारणानि भवन्ति।
● प्रयोजककारणम्:
○ यत् कारणं कार्यस्य प्रवृत्तौ प्रेरणं करोति, तत् प्रयोजककारणम्। उदाहरणार्थ, कुम्भकारस्य प्रेरणा घटनिर्माणे प्रयोजककारणं भवति।
● उपादानकारणम्:
○ यत् कारणं कार्यस्य द्रव्यरूपेण उपादानं भवति, तत् उपादानकारणम्। उदाहरणार्थ, मृत्तिका घटस्य उपादानकारणं भवति।
● आसत्तिकारणम्:
○ यत् कारणं कार्यस्य निकटस्थं भवति, तत् आसत्तिकारणम्। उदाहरणार्थ, घटनिर्माणे कुम्भकारस्य हस्तः आसत्तिकारणं भवति।
● वैशेषिकदर्शनस्य आचार्यः:
● कणादः वैशेषिकदर्शनस्य प्रमुखः आचार्यः अस्ति। तेन एते कारणभेदाः प्रतिपादिताः।
एते कारणभेदाः वैशेषिकदर्शनानुसारं कार्यस्य उत्पत्तौ विशेषं योगदानं कुर्वन्ति।
○ वैशेषिकदर्शनानुसारं, समवायिकारणम् तदस्ति यत् कार्येण सह नित्यं सम्बन्धं धारयति। उदाहरणार्थ, घटस्य मृत्तिका। मृत्तिका घटस्य समवायिकारणं भवति यतः घटे सदा विद्यमानं भवति।
● असमवायिकारणम्:
○ यत् कारणं कार्येण सह असमवायसम्बन्धं धारयति, तत् असमवायिकारणम्। उदाहरणार्थ, घटस्य मृत्तिकायाः गुणाः। मृत्तिकायाः गुणाः घटे असमवायेन विद्यमानाः भवन्ति।
● निमित्तकारणम्:
○ यत् कारणं कार्यस्य उत्पत्तौ प्रेरकं भवति, तत् निमित्तकारणम्। उदाहरणार्थ, कुम्भकारः घटस्य निमित्तकारणं भवति यतः सः घटं निर्माति।
● सहकारिकारणम्:
○ यानि कारणानि कार्यस्य उत्पत्तौ सहायकानि भवन्ति, तानि सहकारिकारणानि। उदाहरणार्थ, घटनिर्माणे चक्रं, दण्डः, जलं च सहकारिकारणानि भवन्ति।
● प्रयोजककारणम्:
○ यत् कारणं कार्यस्य प्रवृत्तौ प्रेरणं करोति, तत् प्रयोजककारणम्। उदाहरणार्थ, कुम्भकारस्य प्रेरणा घटनिर्माणे प्रयोजककारणं भवति।
● उपादानकारणम्:
○ यत् कारणं कार्यस्य द्रव्यरूपेण उपादानं भवति, तत् उपादानकारणम्। उदाहरणार्थ, मृत्तिका घटस्य उपादानकारणं भवति।
● आसत्तिकारणम्:
○ यत् कारणं कार्यस्य निकटस्थं भवति, तत् आसत्तिकारणम्। उदाहरणार्थ, घटनिर्माणे कुम्भकारस्य हस्तः आसत्तिकारणं भवति।
● वैशेषिकदर्शनस्य आचार्यः:
● कणादः वैशेषिकदर्शनस्य प्रमुखः आचार्यः अस्ति। तेन एते कारणभेदाः प्रतिपादिताः।
एते कारणभेदाः वैशेषिकदर्शनानुसारं कार्यस्य उत्पत्तौ विशेषं योगदानं कुर्वन्ति।
Conclusion
वैशेषिकदर्शनानुसारं कारणस्य भेदाः समवाय, असमवाय, नित्य च इति त्रिविधाः। कणाद: उक्तवान् यत् कारणं कार्यस्य पूर्ववर्ती अवयवः। समवाय कारणं कार्ये अविनाभावेन स्थितम्, असमवाय कारणं कार्ये गुणरूपेण स्थितम्, नित्य कारणं कार्यस्य अनादिनिधनं कारणम्। एतेषु भेदेषु कणाद: दर्शनं स्पष्टं च। एतत् दर्शनं विज्ञानस्य मूलभूतं तत्त्वं प्रदर्शयति। "कार्यकारणभावः" इति सूत्रेण एषः सिद्धान्तः प्रतिपादितः।