Q 6(b). वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ उपरि लिखितस्य व्याख्या नागराक्षरैः संस्कृतभाषायामेव विधेया।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Theme:
शरीर परिवर्तन सिद्धान्तः
Where in Syllabus:
(Bhagavad Gita)
Explain the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only
Q 6(b). वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ उपरि लिखितस्य व्याख्या नागराक्षरैः संस्कृतभाषायामेव विधेया।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Theme:
शरीर परिवर्तन सिद्धान्तः
Where in Syllabus:
(Bhagavad Gita)
Explain the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only
Introduction
वासांसि जीर्णानि इत्यस्य श्लोकस्य व्याख्या भगवद्गीतायाम् अस्ति, यत्र श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति आत्मा शरीरस्य नित्यत्वं तथा शरीरस्य अनित्यत्वं प्रतिपादयति। यथा नरः जीर्णानि वस्त्राणि त्यक्त्वा नवानि वस्त्राणि गृह्णाति, तथा आत्मा जीर्णानि शरीराणि त्यक्त्वा नवानि शरीराणि गृह्णाति इति। एषा दृष्टिः सांख्यदर्शनस्य सिद्धान्तं प्रतिबिम्बयति, यत्र आत्मा अजर-अमरः इति कथ्यते।
शरीर परिवर्तन सिद्धान्तः
● वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
○ यथा मनुष्यः पुरातनानि वस्त्राणि त्यक्त्वा नूतनानि वस्त्राणि धत्ते, तथैव आत्मा पुरातनानि शरीराणि त्यक्त्वा नूतनानि शरीराणि धत्ते।
○ उदाहरणः: यथा वसन्तऋतौ वृक्षाः पुरातनानि पत्राणि त्यक्त्वा नूतनानि पत्राणि धत्ते।
● नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि
○ मनुष्यः नूतनानि वस्त्राणि धारणं करोति, तद्वत् आत्मा नूतनानि शरीराणि धारणं करोति।
○ विचारकः: शंकराचार्यः आत्मनः अनादित्वं तथा शरीरस्य नश्वरत्वं प्रतिपादयति।
● तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि
○ आत्मा जीर्णानि शरीराणि त्यक्त्वा नूतनानि शरीराणि धत्ते।
○ उदाहरणः: गौतमबुद्धः पुनर्जन्मस्य सिद्धान्तं प्रतिपादयति, यत्र आत्मा नूतनं शरीरं गृह्णाति।
● अन्यानि संयाति नवानि देही
○ आत्मा नूतनं शरीरं गृह्णाति, यथा पुरातनं वस्त्रं त्यक्त्वा नूतनं वस्त्रं धत्ते।
○ विचारकः: प्लेटो आत्मनः अमरत्वं तथा शरीरस्य परिवर्तनशीलतां प्रतिपादयति।
● जीर्णानि
● जीर्णानि शब्दः पुरातनं तथा क्षीणं इत्यर्थं बोधयति।
○ उदाहरणः: पतञ्जलिः योगसूत्रेषु शरीरस्य क्षणिकत्वं प्रतिपादयति।
● नवानि
● नवानि शब्दः नूतनं तथा अभिनवम् इत्यर्थं बोधयति।
○ विचारकः: अरस्तु आत्मनः सततं विकासं तथा परिवर्तनं प्रतिपादयति।
○ यथा मनुष्यः पुरातनानि वस्त्राणि त्यक्त्वा नूतनानि वस्त्राणि धत्ते, तथैव आत्मा पुरातनानि शरीराणि त्यक्त्वा नूतनानि शरीराणि धत्ते।
○ उदाहरणः: यथा वसन्तऋतौ वृक्षाः पुरातनानि पत्राणि त्यक्त्वा नूतनानि पत्राणि धत्ते।
● नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि
○ मनुष्यः नूतनानि वस्त्राणि धारणं करोति, तद्वत् आत्मा नूतनानि शरीराणि धारणं करोति।
○ विचारकः: शंकराचार्यः आत्मनः अनादित्वं तथा शरीरस्य नश्वरत्वं प्रतिपादयति।
● तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि
○ आत्मा जीर्णानि शरीराणि त्यक्त्वा नूतनानि शरीराणि धत्ते।
○ उदाहरणः: गौतमबुद्धः पुनर्जन्मस्य सिद्धान्तं प्रतिपादयति, यत्र आत्मा नूतनं शरीरं गृह्णाति।
● अन्यानि संयाति नवानि देही
○ आत्मा नूतनं शरीरं गृह्णाति, यथा पुरातनं वस्त्रं त्यक्त्वा नूतनं वस्त्रं धत्ते।
○ विचारकः: प्लेटो आत्मनः अमरत्वं तथा शरीरस्य परिवर्तनशीलतां प्रतिपादयति।
● जीर्णानि
● जीर्णानि शब्दः पुरातनं तथा क्षीणं इत्यर्थं बोधयति।
○ उदाहरणः: पतञ्जलिः योगसूत्रेषु शरीरस्य क्षणिकत्वं प्रतिपादयति।
● नवानि
● नवानि शब्दः नूतनं तथा अभिनवम् इत्यर्थं बोधयति।
○ विचारकः: अरस्तु आत्मनः सततं विकासं तथा परिवर्तनं प्रतिपादयति।
Conclusion
वासांसि जीर्णानि इति श्लोके गीतास्य द्वितीयाध्याये श्रीकृष्णः आत्मनः अमरत्वं प्रतिपादयति। यथा नरः जीर्णानि वस्त्राणि त्यक्त्वा नवानि गृह्णाति, तथा आत्मा जीर्णानि शरीराणि त्यक्त्वा नवानि शरीराणि गृह्णाति। अयं शाश्वतसत्यं सांख्यदर्शनस्य आधारभूतं वाक्यमस्ति। आत्मा नित्यः, अविनाशी च। अतः मृत्युं प्रति भयः अनावश्यकः। शंकराचार्यः अपि आत्मनः नित्यत्वं विवेचयति। जीवनस्य सार्थकता आत्मज्ञानं प्राप्य शान्तिं प्राप्नुयात्।