Q 1(a). (i) 'खय्'- प्रत्याहारान्तर्गताः वर्णाः लेखनीयाः । (ii) ईषत्स्पृष्टं प्रयत्नं केषां वर्णानाम् ? तेषां नामानि लिखत । (iii) पदस्य का संज्ञा ? (iv) 'त्वं गृहं गच्छसि' वाच्यपरिवर्तनं कुरुत । (v) 'नद्यम्बु' इत्यत्र सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदः करणीयः । (vi) 'गङ्गौघः' इत्यत्र सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिस्थितिः विवेचनीया । (vii) 'यूपदारु' इत्यत्र विग्रहं समासनाम च लिखत । (viii) 'पञ्चानां गवां समाहारः' इत्यत्र समासं समासनाम च लिखत । (ix) 'सीतया वनं गतम्' वाच्यपरिवर्तनं कुरुत । (x) गुणसंज्ञाविधायक सूत्रं किम् ? उपरिलिखिताः सर्व प्रश्नाः संस्कृतभाषया समाधेयाः।
(UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)
Q 1(a). (i) 'खय्'- प्रत्याहारान्तर्गताः वर्णाः लेखनीयाः । (ii) ईषत्स्पृष्टं प्रयत्नं केषां वर्णानाम् ? तेषां नामानि लिखत । (iii) पदस्य का संज्ञा ? (iv) 'त्वं गृहं गच्छसि' वाच्यपरिवर्तनं कुरुत । (v) 'नद्यम्बु' इत्यत्र सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदः करणीयः । (vi) 'गङ्गौघः' इत्यत्र सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिस्थितिः विवेचनीया । (vii) 'यूपदारु' इत्यत्र विग्रहं समासनाम च लिखत । (viii) 'पञ्चानां गवां समाहारः' इत्यत्र समासं समासनाम च लिखत । (ix) 'सीतया वनं गतम्' वाच्यपरिवर्तनं कुरुत । (x) गुणसंज्ञाविधायक सूत्रं किम् ? उपरिलिखिताः सर्व प्रश्नाः संस्कृतभाषया समाधेयाः।
(UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)
Explanation
● (i) 'खय्'- प्रत्याहारान्तर्गताः वर्णाः लेखनीयाः
○ 'खय्' प्रत्याहारान्तर्गताः वर्णाः सन्ति: ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, श, ष, स, ह।
● (ii) ईषत्स्पृष्टं प्रयत्नं केषां वर्णानाम् ? तेषां नामानि लिखत
● ईषत्स्पृष्टं प्रयत्नं उष्माणां वर्णानाम् अस्ति।
○ तेषां नामानि: श, ष, स, ह।
● (iii) पदस्य का संज्ञा ?
● पदस्य संज्ञा: सुप्तिङन्तं पदम्।
○ उदाहरणम्: रामः (सुप्), गच्छति (तिङ्)।
● (iv) 'त्वं गृहं गच्छसि' वाच्यपरिवर्तनं कुरुत
● कर्तरि वाक्यम्: त्वं गृहं गच्छसि।
● कर्मणि वाक्यम्: त्वया गृहं गम्यते।
● (v) 'नद्यम्बु' इत्यत्र सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदः करणीयः
● सन्धिविच्छेदः: नद्य् + अम्बु।
● सूत्रम्: वृद्धिरेचि (पाणिनि 6.1.88)।
● (vi) 'गङ्गौघः' इत्यत्र सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिस्थितिः विवेचनीया
● सन्धिस्थितिः: गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः।
● सूत्रम्: अतो गुणे (पाणिनि 6.1.87)।
● (vii) 'यूपदारु' इत्यत्र विग्रहं समासनाम च लिखत
● विग्रहः: यूपस्य दारु।
● समासनाम: तत्पुरुषः समासः।
● (viii) 'पञ्चानां गवां समाहारः' इत्यत्र समासं समासनाम च लिखत
● समासः: पञ्चगवः।
● समासनाम: द्वन्द्वः समासः।
● (ix) 'सीतया वनं गतम्' वाच्यपरिवर्तनं कुरुत
● कर्तरि वाक्यम्: सीता वनं गच्छति।
● कर्मणि वाक्यम्: सीतया वनं गतम्।
● (x) गुणसंज्ञाविधायक सूत्रं किम् ?
● गुणसंज्ञाविधायक सूत्रम्: अदेङ् गुणः (पाणिनि 1.1.2)।
○ 'खय्' प्रत्याहारान्तर्गताः वर्णाः सन्ति: ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, श, ष, स, ह।
● (ii) ईषत्स्पृष्टं प्रयत्नं केषां वर्णानाम् ? तेषां नामानि लिखत
● ईषत्स्पृष्टं प्रयत्नं उष्माणां वर्णानाम् अस्ति।
○ तेषां नामानि: श, ष, स, ह।
● (iii) पदस्य का संज्ञा ?
● पदस्य संज्ञा: सुप्तिङन्तं पदम्।
○ उदाहरणम्: रामः (सुप्), गच्छति (तिङ्)।
● (iv) 'त्वं गृहं गच्छसि' वाच्यपरिवर्तनं कुरुत
● कर्तरि वाक्यम्: त्वं गृहं गच्छसि।
● कर्मणि वाक्यम्: त्वया गृहं गम्यते।
● (v) 'नद्यम्बु' इत्यत्र सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदः करणीयः
● सन्धिविच्छेदः: नद्य् + अम्बु।
● सूत्रम्: वृद्धिरेचि (पाणिनि 6.1.88)।
● (vi) 'गङ्गौघः' इत्यत्र सूत्रोल्लेखपूर्वकं सन्धिस्थितिः विवेचनीया
● सन्धिस्थितिः: गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः।
● सूत्रम्: अतो गुणे (पाणिनि 6.1.87)।
● (vii) 'यूपदारु' इत्यत्र विग्रहं समासनाम च लिखत
● विग्रहः: यूपस्य दारु।
● समासनाम: तत्पुरुषः समासः।
● (viii) 'पञ्चानां गवां समाहारः' इत्यत्र समासं समासनाम च लिखत
● समासः: पञ्चगवः।
● समासनाम: द्वन्द्वः समासः।
● (ix) 'सीतया वनं गतम्' वाच्यपरिवर्तनं कुरुत
● कर्तरि वाक्यम्: सीता वनं गच्छति।
● कर्मणि वाक्यम्: सीतया वनं गतम्।
● (x) गुणसंज्ञाविधायक सूत्रं किम् ?
● गुणसंज्ञाविधायक सूत्रम्: अदेङ् गुणः (पाणिनि 1.1.2)।