Q 5(b). अर्थशास्त्रस्य प्रमुखान् प्रतिपाद्यान् विषयान् वर्णयत । उपरिलिखित: प्रश्न: संस्कृतभाषया समाधेय:। (UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)

SA ह

अर्थशास्त्रस्य प्रमुखान् प्रतिपाद्यान् विषयान् वर्णयन् कौटिल्यः महत्त्वपूर्णं स्थानं धारयति। तेन रचिते अर्थशास्त्रे राज्यस्य प्रशासनं, अर्थनीतिः, दण्डनीतिः च विवेच्यन्ते। कौटिल्यस्य दृष्ट्या राज्यस्य स्थैर्यं, आर्थिकविकासः, सुरक्षा च प्रमुखाः विषयाः सन्ति। तस्य सिद्धान्ताः राजनीतिशास्त्रे अपि प्रभावं कुर्वन्ति। अर्थशास्त्रं न केवलं आर्थिकविषयकं ग्रन्थः, अपितु सम्पूर्णं राज्यव्यवस्थापनस्य मार्गदर्शकम् अस्ति।

 ● अर्थव्यवस्था:  
    ● उत्पादनम्: वस्तूनां सेवायाः च निर्माणं। उदाहरणार्थ, कृषिः, उद्योगः।  
    ● वितरणम्: वस्तूनां सेवायाः च उपभोक्तृभ्यः वितरणं। उदाहरणार्थ, व्यापारः, परिवहनः।  
    ● उपभोगः: वस्तूनां सेवायाः च उपभोगः। उदाहरणार्थ, गृहस्थाः वस्त्राणि खाद्यानि च उपयुञ्जते।  
  ● मूल्यनिर्धारणम्:  
    ● मांग-आपूर्ति: वस्तूनां सेवायाः च मूल्यं मांग-आपूर्त्या निर्धारितं भवति। उदाहरणार्थ, यदि कस्यापि वस्तोः मांगः अधिकः, तर्हि मूल्यं वर्धते।  
    ● प्रतिस्पर्धा: विभिन्नानां विक्रेतॄणां मध्ये प्रतिस्पर्धा मूल्यं प्रभावितुं शक्नोति। उदाहरणार्थ, एडम स्मिथ इत्यस्य 'अदृश्यहस्त' सिद्धान्तः। 
  ● वित्तीयनीति:  
    ● कराः: राज्येन जनानां धनं संकल्य कररूपेण। उदाहरणार्थ, आयकरः, वस्तुसेवाकरः।  
    ● व्ययः: राज्येन विविधेषु क्षेत्रेषु व्ययः। उदाहरणार्थ, शिक्षायां स्वास्थ्ये च व्ययः।  
  ● वित्तीयसंस्थाः:  
    ● बैंकः: धनस्य संकलनं वितरणं च। उदाहरणार्थ, रिजर्व बैंक ऑफ इंडिया।  
    ● बीमा: जोखिमस्य प्रबन्धनं। उदाहरणार्थ, जीवनबीमा, स्वास्थ्यबीमा।  
  ● अन्तर्राष्ट्रीयव्यापारः:  
    ● आयात-निर्यात: विभिन्नदेशानां मध्ये वस्तूनां सेवायाः च विनिमयः। उदाहरणार्थ, भारतस्य चायः विदेशेषु निर्यातः।  
    ● विनिमयदरः: विभिन्नमुद्राणां विनिमयः। उदाहरणार्थ, डॉलर-रुपया विनिमयः।  
  ● विकासनीति:  
    ● सततविकासः: पर्यावरणं संरक्ष्य आर्थिकविकासः। उदाहरणार्थ, अमर्त्य सेन इत्यस्य मानवविकाससूचकाङ्कः।  
    ● गरीबीउन्मूलनम्: निर्धनतायाः निवारणाय योजनाः। उदाहरणार्थ, मनरेगा योजना।  
  ● रोजगारः:  
    ● बेरोजगारी: कार्यस्य अभावः। उदाहरणार्थ, शिक्षितबेरोजगारी।  
    ● स्वरोजगारः: स्वयमेव व्यवसायस्य आरम्भः। उदाहरणार्थ, स्टार्टअप्स्।  
  ● सामाजिकसुरक्षा:  
    ● पेंशन: वृद्धावस्थायां आर्थिकसुरक्षा। उदाहरणार्थ, वृद्धावस्थापेंशनयोजना।  
    ● सार्वजनिकवितरणप्रणाली: निर्धनजनानां खाद्यान्नवितरणम्। उदाहरणार्थ, राशनकार्ड।  
  ● अर्थशास्त्रीयचिन्तकाः:  
    ● एडम स्मिथ: 'अदृश्यहस्त' सिद्धान्तस्य प्रतिपादकः।  
    ● जॉन मेनार्ड केन्स: आर्थिकमन्दीसमाधानाय सरकारीव्ययस्य महत्त्वं प्रतिपादितवान्।  
    ● अमर्त्य सेन: मानवविकाससूचकाङ्कस्य प्रतिपादकः। 

अर्थशास्त्रस्य प्रमुखान् प्रतिपाद्यान् विषयान् वर्णयन् चाणक्यः उक्तवान् "धर्मस्य मूलं अर्थः।" अर्थशास्त्रस्य अध्ययनं समाजस्य आर्थिकविकासाय नीतिनिर्माणं च आवश्यकम्। आर्थिकविकासः केवलं धनसञ्चयेन न, अपितु सामाजिकसन्तुलनं च साधयति। आदम् स्मिथः "अदृश्यहस्तस्य" सिद्धान्तेन आर्थिकव्यवस्थायाः स्वाभाविकविकासं वर्णयति। मार्क्सः आर्थिकविषमत्वं निवारयितुं सामाजिकसमानता आवश्यकमिति प्रतिपादयति।