Q 4(a). पञ्चतन्त्रग्रन्थस्य परिचयं संक्षेपेण दत्त। उपरिलिखितस्य विषयस्य विवेचनं देवभाषयैव देवनागरीलिप्यामेव च कर्तव्यम् ।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Theme:
पञ्चतन्त्रस्य संक्षिप्त परिचयः
Where in Syllabus:
(संस्कृत साहित्य)
Elucidate the identity of the text, Pañcatantra in short.
Q 4(a). पञ्चतन्त्रग्रन्थस्य परिचयं संक्षेपेण दत्त। उपरिलिखितस्य विषयस्य विवेचनं देवभाषयैव देवनागरीलिप्यामेव च कर्तव्यम् ।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Theme:
पञ्चतन्त्रस्य संक्षिप्त परिचयः
Where in Syllabus:
(संस्कृत साहित्य)
Elucidate the identity of the text, Pañcatantra in short.
Introduction
पञ्चतन्त्रम् इति प्राचीनः भारतीयः नीतिशास्त्रग्रन्थः अस्ति। अस्य रचनाकारः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः। एषः ग्रन्थः पञ्चसु तन्त्रेषु विभक्तः अस्ति, यत्र पशुपक्षिणां कथानां माध्यमेन नीतिविद्यायाः उपदेशः क्रियते। हितोपदेशः इत्यादयः ग्रन्थाः अपि अस्य अनुकरणानि इति मन्यन्ते। एषः ग्रन्थः विविधभाषासु अनूदितः अस्ति, यः बालकानां प्रौढानां च शिक्षायै उपयुक्तः।
पञ्चतन्त्रस्य संक्षिप्त परिचयः
● पञ्चतन्त्रस्य उत्पत्तिः
○ पञ्चतन्त्रं विष्णुशर्मणा रचितं प्राचीनं नीतिशास्त्रग्रन्थः अस्ति।
○ एषः ग्रन्थः पञ्च तन्त्रेषु विभक्तः अस्ति, यत्र पञ्च भिन्नानि विषयाः प्रतिपादिताः।
● पञ्चतन्त्रस्य उद्देश्यः
○ बालकानां नीतिशिक्षणम्।
● राजनीतिः तथा जीवनोपयोगिनी विद्या इत्यस्य शिक्षणम्।
● प्रमुखाः तन्त्राणि
● मित्रभेदः: मित्राणां भेदस्य कथा।
● मित्रलाभः: मित्राणां प्राप्तिः कथ्यते।
● काकोलूकीयम्: शत्रूणां व्यवहारः।
● लब्धप्रणाशः: प्राप्तस्य वस्तुनः नाशः।
● अपरीक्षितकारकं: अपरिचितस्य कार्यस्य परिणामः।
● उदाहरणानि
● सिंह-शृगाल-कथा: मित्रभेदस्य उदाहरणम्।
● काक-कपोत-कथा: मित्रलाभस्य दृष्टान्तः।
● विचारकाः
● विष्णुशर्मा: ग्रन्थकर्त्ता, यः बालकानां शिक्षायै एतं ग्रन्थं रचितवान्।
● भारतीयं समाजम्: पञ्चतन्त्रस्य प्रभावः भारतीयसंस्कृतौ दीर्घकालपर्यन्तं दृष्टः।
● पञ्चतन्त्रस्य प्रभावः
● अनुवादाः: अनेकेषु भाषासु अनूदितः।
● साहित्ये: विश्वसाहित्ये पञ्चतन्त्रस्य कथाः प्रचलिताः।
● विशेषताः
● उपदेशात्मकाः कथाः: प्रत्येकं तन्त्रं उपदेशं ददाति।
● प्राणिनां संवादः: कथासु प्राणिनां संवादेन नीतिः प्रतिपाद्यते।
एवं पञ्चतन्त्रं न केवलं बालकानां शिक्षायै अपितु सर्वेषां जीवनोपयोगिनं ग्रन्थं भवति।
○ पञ्चतन्त्रं विष्णुशर्मणा रचितं प्राचीनं नीतिशास्त्रग्रन्थः अस्ति।
○ एषः ग्रन्थः पञ्च तन्त्रेषु विभक्तः अस्ति, यत्र पञ्च भिन्नानि विषयाः प्रतिपादिताः।
● पञ्चतन्त्रस्य उद्देश्यः
○ बालकानां नीतिशिक्षणम्।
● राजनीतिः तथा जीवनोपयोगिनी विद्या इत्यस्य शिक्षणम्।
● प्रमुखाः तन्त्राणि
● मित्रभेदः: मित्राणां भेदस्य कथा।
● मित्रलाभः: मित्राणां प्राप्तिः कथ्यते।
● काकोलूकीयम्: शत्रूणां व्यवहारः।
● लब्धप्रणाशः: प्राप्तस्य वस्तुनः नाशः।
● अपरीक्षितकारकं: अपरिचितस्य कार्यस्य परिणामः।
● उदाहरणानि
● सिंह-शृगाल-कथा: मित्रभेदस्य उदाहरणम्।
● काक-कपोत-कथा: मित्रलाभस्य दृष्टान्तः।
● विचारकाः
● विष्णुशर्मा: ग्रन्थकर्त्ता, यः बालकानां शिक्षायै एतं ग्रन्थं रचितवान्।
● भारतीयं समाजम्: पञ्चतन्त्रस्य प्रभावः भारतीयसंस्कृतौ दीर्घकालपर्यन्तं दृष्टः।
● पञ्चतन्त्रस्य प्रभावः
● अनुवादाः: अनेकेषु भाषासु अनूदितः।
● साहित्ये: विश्वसाहित्ये पञ्चतन्त्रस्य कथाः प्रचलिताः।
● विशेषताः
● उपदेशात्मकाः कथाः: प्रत्येकं तन्त्रं उपदेशं ददाति।
● प्राणिनां संवादः: कथासु प्राणिनां संवादेन नीतिः प्रतिपाद्यते।
एवं पञ्चतन्त्रं न केवलं बालकानां शिक्षायै अपितु सर्वेषां जीवनोपयोगिनं ग्रन्थं भवति।
Conclusion
पञ्चतन्त्रग्रन्थः प्राचीनभारतीयसाहित्ये प्रसिद्धः शिक्षाप्रदः ग्रन्थः अस्ति। एषः ग्रन्थः विष्णुशर्मणा रचितः, यः नीतिशास्त्रस्य उपदेशं कथासङ्ग्रहद्वारा प्रददाति। पञ्चतन्त्रे पञ्च तन्त्राणि सन्ति, यत्र प्राणीजनानां संवादेन जीवनस्य विविधपाठाः दत्ताः। एषः ग्रन्थः केवलं बालकानां न अपि तु सर्वेषां शिक्षायै उपयुक्तः। "सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते" इति उक्त्या धनस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते। आधुनिके युगे अपि एषः ग्रन्थः प्रासङ्गिकः अस्ति।