Q 7(b). बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः ।अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम्॥ उपरि लिखितानामाशयः ससन्दर्भं प्रतिपादनीयः।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
सुभाषितस्य अवगणना
Elaborate the idea of the following verses with reference
Q 7(b). बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः ।अबोधोपहताश्चान्ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम्॥ उपरि लिखितानामाशयः ससन्दर्भं प्रतिपादनीयः।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
सुभाषितस्य अवगणना
Elaborate the idea of the following verses with reference
Introduction
उपर्युक्तं श्लोकं सुभाषितरत्नभाण्डागारात् उद्धृतं, यत्र सुभाषितस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते। बोद्धारः मत्सरग्रस्ताः, प्रभवः स्मयदूषिताः, अबोधोपहताश्चान्ये इत्यादिना सुभाषितं जीर्णमङ्गे इव उपेक्षितं भवति। कालिदासः इत्यादयः कवयः सुभाषितस्य प्रभावं स्वीकुर्वन्ति। सुभाषितं न केवलं मनोरञ्जनाय, अपितु जीवनस्य मार्गदर्शनाय अपि आवश्यकं मन्यते।
सुभाषितस्य अवगणना
● बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः
● बोद्धारः (ज्ञानीजनाः) मत्सरग्रस्ताः (ईर्ष्यायुक्ताः) भवन्ति। ज्ञानीजनाः अपि अन्येषु प्रति ईर्ष्यां कुर्वन्ति। उदाहरणार्थ, विद्वानः अपि अन्यस्य विद्वत्त्वं दृष्ट्वा ईर्ष्यायुक्तः भवति।
● प्रभवः स्मयदूषिताः
● प्रभवः (सामर्थ्यशालिनः) स्मयदूषिताः (अहंकारेण दूषिताः) भवन्ति। सामर्थ्यशालिनः जनाः स्वसामर्थ्ये अहंकारं कुर्वन्ति। उदाहरणार्थ, राजा स्वसाम्राज्ये अहंकारं कुर्वन् प्रजासु दुराचारं करोति।
● अबोधोपहताश्चान्ये
● अबोधः (अज्ञानः) उपहताः (दूषिताः) च भवन्ति। अज्ञानीजनाः स्वबुद्धिहीनतया दूषिताः भवन्ति। उदाहरणार्थ, मूर्खः जनः सत्यं न जानाति, अतः सः मिथ्यावचनं करोति।
● जीर्णमङ्गे सुभाषितम्
● जीर्णमङ्गे (वृद्धावस्थायाम्) सुभाषितम् (सत्यम्) भवति। वृद्धजनाः अनुभवेन सत्यं वदन्ति। उदाहरणार्थ, वृद्धः जनः जीवनानुभवेन सत्यं वदति, यथा "सत्यमेव जयते" इति।
● बोद्धारः (ज्ञानीजनाः) मत्सरग्रस्ताः (ईर्ष्यायुक्ताः) भवन्ति। ज्ञानीजनाः अपि अन्येषु प्रति ईर्ष्यां कुर्वन्ति। उदाहरणार्थ, विद्वानः अपि अन्यस्य विद्वत्त्वं दृष्ट्वा ईर्ष्यायुक्तः भवति।
● प्रभवः स्मयदूषिताः
● प्रभवः (सामर्थ्यशालिनः) स्मयदूषिताः (अहंकारेण दूषिताः) भवन्ति। सामर्थ्यशालिनः जनाः स्वसामर्थ्ये अहंकारं कुर्वन्ति। उदाहरणार्थ, राजा स्वसाम्राज्ये अहंकारं कुर्वन् प्रजासु दुराचारं करोति।
● अबोधोपहताश्चान्ये
● अबोधः (अज्ञानः) उपहताः (दूषिताः) च भवन्ति। अज्ञानीजनाः स्वबुद्धिहीनतया दूषिताः भवन्ति। उदाहरणार्थ, मूर्खः जनः सत्यं न जानाति, अतः सः मिथ्यावचनं करोति।
● जीर्णमङ्गे सुभाषितम्
● जीर्णमङ्गे (वृद्धावस्थायाम्) सुभाषितम् (सत्यम्) भवति। वृद्धजनाः अनुभवेन सत्यं वदन्ति। उदाहरणार्थ, वृद्धः जनः जीवनानुभवेन सत्यं वदति, यथा "सत्यमेव जयते" इति।
सन्दर्भः
○ एषः श्लोकः मानवस्वभावस्य विविधपक्षान् प्रदर्शयति। यथा, ज्ञानीजनाः अपि ईर्ष्यायुक्ताः भवन्ति, सामर्थ्यशालिनः अहंकारेण दूषिताः भवन्ति, अज्ञानीजनाः अज्ञानतया दूषिताः भवन्ति, वृद्धजनाः अनुभवेन सत्यं वदन्ति।
○ एषः श्लोकः मानवस्वभावस्य विविधपक्षान् प्रदर्शयति। यथा, ज्ञानीजनाः अपि ईर्ष्यायुक्ताः भवन्ति, सामर्थ्यशालिनः अहंकारेण दूषिताः भवन्ति, अज्ञानीजनाः अज्ञानतया दूषिताः भवन्ति, वृद्धजनाः अनुभवेन सत्यं वदन्ति।
चिन्तकाः
● कालिदासः - सः मानवस्वभावस्य विविधपक्षान् कवितासु प्रदर्शयति।
● भर्तृहरिः - सः नीतिशतके मानवस्वभावस्य विविधदोषान् वर्णयति।
● चाणक्यः - सः अर्थशास्त्रे मानवस्वभावस्य विविधपक्षान् विवेचयति।
● कालिदासः - सः मानवस्वभावस्य विविधपक्षान् कवितासु प्रदर्शयति।
● भर्तृहरिः - सः नीतिशतके मानवस्वभावस्य विविधदोषान् वर्णयति।
● चाणक्यः - सः अर्थशास्त्रे मानवस्वभावस्य विविधपक्षान् विवेचयति।
Conclusion
उपर्युक्ते श्लोके सुभाषितस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते। बोद्धारः मत्सरग्रस्ताः, प्रभवः स्मयदूषिताः, अबोधाः अपि उपहताः सन्ति। अतः सुभाषितं जीर्णमङ्गे पतितं इव न शोभते। सुभाषित ज्ञानं सर्वत्र आदरणीयं, किन्तु मत्सर, अहंकार, अबोध इत्यादिभिः दूषिताः जनाः तस्य मूल्यं न जानन्ति। कालिदासः अपि उक्तवान् "काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्" इति। अतः सुभाषितं सर्वदा आदरणीयम्।