Q 6(c). योगदर्शनस्य अष्टाङ्गानि वर्णयत । उपरिलिखित: प्रश्न: समाधेय:। (UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)

Describe the eight angas of the Yoga-philosophy.

Introduction

योगदर्शनस्य अष्टाङ्गानि पतञ्जलिमुनीनां योगसूत्रेषु प्रतिपादितानि सन्ति। एतानि अष्टाङ्गानि यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि च। एषु यम-नियमौ सामाजिक-नैतिक-आधारं निर्माय, आसन-प्राणायामौ शरीर-प्राण-शुद्धये, प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधयः अन्तःकरण-शुद्धये च उपयुज्यन्ते। एते अष्टाङ्गयोगः आत्मज्ञानाय मोक्षाय च साधकानां मार्गदर्शकः।

Explanation

  • यमाः: एते पञ्च नियमाः सन्ति - अहिंसा, सत्यं, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः। उदाहरणार्थ, अहिंसा तु सर्वेषु प्राणिषु हिंसाया: परित्यागः।  
  • नियमाः: एते पञ्च नियमाः सन्ति - शौचम्, सन्तोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानम्। उदाहरणार्थ, शौचं तु बाह्याभ्यन्तरशुद्धिः।  
  • आसनम्: स्थिरसुखमासनम् इति पतञ्जलिमुनेः वचनम्। योगाभ्यासे शरीरस्य स्थिरता च सुखं च आवश्यकम्।  
  • प्राणायामः: प्राणस्य आयामः इति। श्वासप्रश्वासयोः नियमनं प्राणायामः। उदाहरणार्थ, अनुलोम-विलोमः।  
  • प्रत्याहारः: इन्द्रियाणां विषयाभ्यः निवर्तनं प्रत्याहारः। इन्द्रियाणि मनसि संयम्य ध्यानाय प्रवर्तन्ते।  
  • धारणा: चित्तस्य एकाग्रता धारणा। उदाहरणार्थ, एकस्मिन् बिन्दौ वा देवतायां चित्तं स्थिरीकरणम्।  
  • ध्यानम्: धारयित्वा चित्तस्य निरन्तरं एकविषये प्रवाहः ध्यानम्। उदाहरणार्थ, ध्यानं तु गङ्गायां जलस्य प्रवाहवत्।  
  • समाधिः: चित्तस्य पूर्णा एकाग्रता समाधिः। योगदर्शनस्य अन्तिमं लक्ष्यं समाधिः। पतञ्जलिमुनिः समाधिं चित्तवृत्तिनिरोध इति वर्णयति।  
  • पतञ्जलिमुनिः योगदर्शनस्य प्रमुखः चिन्तकः। तस्य योगसूत्राणि अष्टाङ्गयोगस्य आधारभूतानि।

Conclusion

योगदर्शनस्य अष्टाङ्गानि यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि च। एतानि पतञ्जलिमुनेः सूत्रेषु प्रतिपादितानि। अष्टाङ्गयोगस्य साधनया चित्तवृत्तिनिरोधः सम्पद्यते। "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" इति पतञ्जलिः। एषां साधनं जीवनस्य सर्वाङ्गीण विकासाय मार्गं प्रददाति। अष्टाङ्गयोगस्य अनुशीलनं शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक स्वास्थ्याय सहायकं भवति। स्वामी विवेकानन्दः योगस्य महत्त्वं प्रतिपादयति। एषः मार्गः आत्मसाक्षात्काराय प्रेरयति।