Q 6(a). वेदान्तदर्शनानुसारम् अनुबन्धचतुष्टयं प्रतिपादयत । उपरिलिखित: प्रश्न: समाधेय:।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Describe the fourfold anubandhas according to the Vedänta-philosophy.
Introduction
Explanation
१. अधिकारी (अध्येतृयोग्यता):
यः पुरुषः शास्त्राध्ययनाय योग्यः सः “अधिकारी” इति कथ्यते। वेदान्ते तु साधनचतुष्टयसम्पन्नः पुरुषः अधिकारी भवति—(i) नित्यानित्यवस्तुविवेकः, (ii) इहामुत्रफलभोगविरागः, (iii) षट्सम्पत्तिः (शम, दम, उपरति, तितिक्षा, श्रद्धा, समाधानम्), (iv) मुमुक्षुत्वम्।
उदाहरणम्: यथा मोक्षस्य आकाङ्क्षी, इन्द्रियनिग्रहयुक्तः साधकः वेदान्ताध्ययनाय योग्यः भवति।
२. विषयः (प्रतिपाद्यवस्तु):
शास्त्रे यत् प्रतिपाद्यते सः “विषयः”। वेदान्ते विषयः ब्रह्म अथवा ब्रह्मात्मैक्यज्ञानम् अस्ति—“अहं ब्रह्मास्मि”, “तत्त्वमसि” इत्यादिवाक्यैः जीव-ब्रह्मणोः अभेदः प्रतिपाद्यते।
उदाहरणम्: उपनिषदां वाक्यैः आत्मा एव ब्रह्म इति प्रतिपादनम्।
३. सम्बन्धः (शास्त्र-विषययोः सम्बन्धः):
शास्त्रस्य विषयेन सह यः सम्बन्धः सः “सम्बन्धः”। अत्र वेदान्तशास्त्रं प्रमाणरूपेण ब्रह्मज्ञानं जनयति, अतः शास्त्रस्य ब्रह्मणः च प्रमाता-प्रमेय-भावेन सम्बन्धः अस्ति।
उदाहरणम्: यथा दीपः अन्धकारं नाशयन् वस्तु दर्शयति, तथा शास्त्रं अज्ञानं नाशयित्वा ब्रह्म प्रकटयति।
४. प्रयोजनम् (फलम्):
अध्ययनस्य यत् अन्तिमफलम् तत् “प्रयोजनम्”। वेदान्ते प्रयोजनम् मोक्षः—अज्ञाननिवृत्त्या जन्ममरणचक्रात् मुक्तिः, परमानन्दप्राप्तिः च।
उदाहरणम्: ब्रह्मज्ञानात् दुःखनिवृत्तिः तथा नित्यशान्तिप्राप्तिः।