Q 4(a). नाट्यसाहित्यस्य उद्भवं विकासं च वर्णयत । उपरिलिखित: प्रश्न: समाधेय:। (UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)

Describe the origin and development of the dramatic literature.

Introduction

संस्कृतनाट्यसाहित्यस्य उद्भवः भरतमुनिना रचिते नाट्यशास्त्रे निर्दिष्टः। तत्र नाट्यं लोकानां शिक्षायै मनोरञ्जनाय च साधनमिति प्रतिपाद्यते। कालिदासः, भासः, शूद्रकः इत्यादयः प्रमुखाः नाटककाराः, येषां कृतयः संस्कृतनाट्यस्य विकासे महत्त्वपूर्णं योगदानं ददति। नाट्यं समाजस्य दर्पणमिति आचार्य अभिनवगुप्तः अभिप्रेत्य नाट्यस्य सांस्कृतिकं, सामाजिकं च मूल्यं प्रतिपादयति।

Explanation

● नाट्यसाहित्यस्य उद्भवः
    ● वेदिक कालः: नाट्यसाहित्यस्य प्रारम्भिक रूपं वेदिक कालात् प्राप्तं, यत्र यज्ञीय अनुष्ठानानि नाट्यरूपेण प्रदर्शितानि।
    ● भरत मुनिः: नाट्यशास्त्रस्य रचयिता भरत मुनिः, यः नाट्यकला, अभिनयः, संगीतं च विस्तृतरूपेण वर्णयति।
    ● संस्कृत नाटकानि: कालिदासस्य 'अभिज्ञानशाकुन्तलम्', भासस्य 'स्वप्नवासवदत्तम्', शूद्रकस्य 'मृच्छकटिकम्' इत्यादीनि प्रसिद्धानि नाटकानि।
  ● नाट्यसाहित्यस्य विकासः
    ● मध्यकालः: भक्ति आंदोलनस्य प्रभावेण नाट्यसाहित्ये धार्मिक तत्वानां समावेशः। तुलसीदासस्य 'रामलीला', सूरदासस्य 'कृष्णलीला' इत्यादीनि उदाहरणानि।
    ● आधुनिक कालः: ब्रिटिश शासनकाले पश्चिमी नाट्यशैलीनां प्रभावः। रवीन्द्रनाथ ठाकुरस्य 'रक्तकरबी', गिरीश चंद्र घोषस्य 'सिराज-उद-दौला' इत्यादीनि आधुनिक नाटकानि।
    ● स्वतंत्रता पश्चात्: सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक विषयानां समावेशः। विजय तेंडुलकरस्य 'घाशीराम कोतवाल', मोहन राकेशस्य 'आषाढ़ का एक दिन' इत्यादीनि।
  ● प्रमुख तत्वानि
    ● रस सिद्धान्तः: नाट्यशास्त्रे वर्णितं रस सिद्धान्तं, यत्र शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत इत्यादयः रसाः प्रमुखाः।
    ● अभिनयः: नाट्यकलेषु अभिनयस्य महत्त्वं, यत्र नटः भावानां, रसानां च प्रदर्शनं करोति।
    ● संगीतं: नाट्यसाहित्ये संगीतस्य अनिवार्यता, यत्र गीत, वाद्य, नृत्य च समाविष्टानि।
  ● उदाहरणानि
    ● कालिदासः: 'अभिज्ञानशाकुन्तलम्' यत्र प्रेम, प्रकृति, मानवीय संवेदनाः प्रमुखाः।
    ● भासः: 'स्वप्नवासवदत्तम्' यत्र राजनैतिक, सामाजिक विषयानां समावेशः।
    ● रवीन्द्रनाथ ठाकुरः: 'रक्तकरबी' यत्र औद्योगिक समाजस्य समस्याः चित्रिताः।
  ● आधुनिक प्रवृत्तयः
    ● प्रयोगात्मक नाटकानि: नवीन प्रयोगानां समावेशः, यथा गिरीश कर्नाडस्य 'तुगलक'।
    ● महिला लेखिकाः: महिला लेखिकानां योगदानं, यथा महाश्वेता देवी, मणि मधुकर इत्यादयः।
एवं नाट्यसाहित्यं भारतीय संस्कृतेः अभिन्नं अङ्गं, यत्र विविध कालखण्डेषु विविध विषयानां, शैलीनां च विकासः दृष्टव्यः।

Conclusion

नाट्यसाहित्यस्य उद्भवः भरतमुनिना रचिते नाट्यशास्त्रे उल्लिखितः। तस्य विकासः कालक्रमेण कालिदास, भवभूति, शूद्रक इत्यादिभिः महाकविभिः समृद्धः। भरतमुनिः उक्तवान्, "नाट्यं भिन्नरुचेरजनस्य त्राणं" इति। एषः साहित्यः समाजस्य दर्पणं भवति। आधुनिक युगे, नाट्यं सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनैतिक विषयेषु जागरूकता वर्धयति।
भविष्ये, नाट्यसाहित्यं नवप्रवर्तनैः समृद्धं भविष्यति, यत्र प्रौद्योगिकी च संस्कृति च मिलित्वा नूतनं रूपं दास्यतः। एषः विकासः मानवसमाजस्य उन्नतिं प्रेरयिष्यति।