Q 8(b). अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः ।जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा॥ उपरि लिखितस्य पद्यानां प्रसङ्गनिर्देशपूर्वकं व्याख्या कार्या।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
कन्या परिग्रह की भावना
Explain the following verses with context
Q 8(b). अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः ।जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा॥ उपरि लिखितस्य पद्यानां प्रसङ्गनिर्देशपूर्वकं व्याख्या कार्या।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
कन्या परिग्रह की भावना
Explain the following verses with context
Introduction
अयं श्लोकः कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् नामक नाटके सप्तमाङ्के दृश्यते। अस्मिन्पद्ये दुष्यन्तः स्वस्य अन्तःकरणस्य विशदतां कन्यायाः परकीयत्वेन वर्णयति। कन्या परकीयैव इति विचारः प्राचीनभारतीयसंस्कृतौ प्रचलितः। न्यास इव प्रत्यर्पणीयं कन्यां परिग्रहीतुं दुष्यन्तस्य अन्तःकरणे विशदता जाता इति भावः। अयं श्लोकः दुष्यन्तस्य मानसिकद्वन्द्वं च स्पष्टं करोति।
कन्या परिग्रह की भावना
● प्रसङ्गनिर्देशः
○ एषः श्लोकः कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् नामकस्य नाटके सप्तमे अङ्के दृश्यते।
○ अत्र राजा दुष्यन्तः शकुन्तलायाः प्रति स्वस्य भावनां व्यक्तं करोति।
● अर्थः
"अर्थो हि कन्या परकीय एव" इत्यनेन कन्यायाः परकीयत्वं दर्श्यते।
○ कन्या विवाहानन्तरं परिग्रहीतुः (पतिकस्य) भवति।
● विशदः प्रकामं
"जातो ममायं विशदः प्रकामं" इत्यनेन दुष्यन्तस्य अन्तःकरणे विशदता (स्पष्टता) प्रकटिता।
○ शकुन्तलायाः प्रति स्नेहः स्पष्टं जातः।
● प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा
"प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा" इत्यनेन आत्मनः प्रत्यर्पणं न्यासवत् (धरोहरवत्) इति दर्श्यते।
○ आत्मा यथा न्यासः प्रत्यर्पितः भवति, तथा शकुन्तला अपि प्रत्यर्पिता।
● कालिदासस्य दृष्टिः
○ कालिदासः नाटके भावनां सूक्ष्मतया व्यक्तं करोति।
○ अत्र दुष्यन्तस्य अन्तःकरणे शकुन्तलायाः प्रति प्रेमभावना स्पष्टं दृश्यते।
● उदाहरणम्
○ यथा महाभारते द्रौपदी पाण्डवेषु परिग्रहीता, तथैव शकुन्तला दुष्यन्ते परिग्रहीता।
○ एषः श्लोकः विवाहे कन्यायाः स्थानं स्पष्टं करोति।
● संस्कृत साहित्ये स्थानम्
○ एषः श्लोकः संस्कृत साहित्ये विवाहसंस्कृतिं, स्त्रीपुरुषयोः सम्बन्धं च दर्शयति।
○ कालिदासस्य काव्यशैली अत्र स्पष्टं दृश्यते।
● भावनां गाम्भीर्यम्
○ दुष्यन्तस्य अन्तःकरणे शकुन्तलायाः प्रति गाम्भीर्यं, प्रेम, च स्पष्टं दृश्यते।
○ एषः श्लोकः प्रेमस्य गाम्भीर्यं च व्यक्तं करोति।
एवं कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तले एषः श्लोकः विवाहसंस्कृतिं, प्रेमभावनां च सूक्ष्मतया व्यक्तं करोति।
○ एषः श्लोकः कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् नामकस्य नाटके सप्तमे अङ्के दृश्यते।
○ अत्र राजा दुष्यन्तः शकुन्तलायाः प्रति स्वस्य भावनां व्यक्तं करोति।
● अर्थः
"अर्थो हि कन्या परकीय एव" इत्यनेन कन्यायाः परकीयत्वं दर्श्यते।
○ कन्या विवाहानन्तरं परिग्रहीतुः (पतिकस्य) भवति।
● विशदः प्रकामं
"जातो ममायं विशदः प्रकामं" इत्यनेन दुष्यन्तस्य अन्तःकरणे विशदता (स्पष्टता) प्रकटिता।
○ शकुन्तलायाः प्रति स्नेहः स्पष्टं जातः।
● प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा
"प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा" इत्यनेन आत्मनः प्रत्यर्पणं न्यासवत् (धरोहरवत्) इति दर्श्यते।
○ आत्मा यथा न्यासः प्रत्यर्पितः भवति, तथा शकुन्तला अपि प्रत्यर्पिता।
● कालिदासस्य दृष्टिः
○ कालिदासः नाटके भावनां सूक्ष्मतया व्यक्तं करोति।
○ अत्र दुष्यन्तस्य अन्तःकरणे शकुन्तलायाः प्रति प्रेमभावना स्पष्टं दृश्यते।
● उदाहरणम्
○ यथा महाभारते द्रौपदी पाण्डवेषु परिग्रहीता, तथैव शकुन्तला दुष्यन्ते परिग्रहीता।
○ एषः श्लोकः विवाहे कन्यायाः स्थानं स्पष्टं करोति।
● संस्कृत साहित्ये स्थानम्
○ एषः श्लोकः संस्कृत साहित्ये विवाहसंस्कृतिं, स्त्रीपुरुषयोः सम्बन्धं च दर्शयति।
○ कालिदासस्य काव्यशैली अत्र स्पष्टं दृश्यते।
● भावनां गाम्भीर्यम्
○ दुष्यन्तस्य अन्तःकरणे शकुन्तलायाः प्रति गाम्भीर्यं, प्रेम, च स्पष्टं दृश्यते।
○ एषः श्लोकः प्रेमस्य गाम्भीर्यं च व्यक्तं करोति।
एवं कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तले एषः श्लोकः विवाहसंस्कृतिं, प्रेमभावनां च सूक्ष्मतया व्यक्तं करोति।
Conclusion
उपरिलिखितं पद्यं भवभूतेः "मालतीमाधव" नाटकेन सम्बद्धं अस्ति। अस्मिन्पद्ये माधवः स्वस्य अन्तःकरणस्य विशदतां कन्यायाः परकीयत्वेन व्याख्याति। कन्या परकीयैव इति भावः तस्य अन्तःकरणे जातः, यथा प्रत्यर्पितन्यासः। अस्याः स्थितेः कारणं तस्य आत्मनः कन्यायाः प्रति गाढः अनुरागः। भवभूतेः दृष्ट्या, प्रेम्णः गाम्भीर्यं तथा विश्वासस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते। एषा भावना आधुनिके समाजे अपि प्रासङ्गिकास्ति।