Q 7(c). अपगतमले हि मनसि स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयो विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः । गुरुवचनममलमपिसलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य । इतरस्य तु करिण इव शङ्खाभरणमाननशोभासमुदयमधिकतरम्उपजनयति । उपरि लिखितानामाशयः ससन्दर्भं प्रतिपादनीयः।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Theme:
गुरुवचनं मनसि प्रभावः
Elaborate the idea of the following verses with reference
Q 7(c). अपगतमले हि मनसि स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयो विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः । गुरुवचनममलमपिसलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य । इतरस्य तु करिण इव शङ्खाभरणमाननशोभासमुदयमधिकतरम्उपजनयति । उपरि लिखितानामाशयः ससन्दर्भं प्रतिपादनीयः।
(UPSC 2025, 20 Marks, 250 Words)
Theme:
गुरुवचनं मनसि प्रभावः
Elaborate the idea of the following verses with reference
Introduction
अपगतमले मनसि उपदेशगुणाः स्फटिकमणाविव सुखेन विशन्ति इति विचारः भारतीय दर्शनस्य प्रमुखः। गुरुवचनम् अमलमपि श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य जनयति, यथा सलिलं महदुपजनयति। इतरस्य तु करिण इव शङ्खाभरणमाननशोभा अधिकतरं जनयति। एषः विचारः योगवसिष्ठे प्रतिपादितः, यत्र मनःशुद्धेः महत्त्वं, गुरुवचनस्य प्रभावः च विवेचितः।
गुरुवचनं मनसि प्रभावः
● अपगतमले मनसि:
● स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयः:
● स्फटिकमणि (crystal) यथा रजनिकरगभस्तयः (moon rays) सुखेन विशन्ति, तथैव अपगतमले मनसि (pure mind) उपदेशगुणाः सुखेन विशन्ति।
○ उदाहरणः: यथा शङ्कराचार्यः स्वच्छमने शिष्ये उपदेशं ददाति, तदा तस्य ज्ञानं सहजं भवति।
● गुरुवचनममलमपि:
● सलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य:
● गुरुवचनम् (teacher's words) यदि अमलम् (pure) अपि भवति, तथापि श्रवणस्थितं शूलम् (thorn in the ear) इव अभव्यस्य (unworthy person) कष्टं जनयति।
○ उदाहरणः: धृतराष्ट्रः यद्यपि विदुरस्य उपदेशं श्रुतवान्, तथापि तस्य मनसि तद्वचनं स्थिरं नाभवत्।
● इतरस्य तु करिण इव शङ्खाभरणमाननशोभासमुदयम्:
● अधिकतरमुपजनयति:
● इतरस्य (worthy person) मनसि गुरुवचनं शङ्खाभरणमाननशोभा (ornament like conch) इव शोभां जनयति।
○ उदाहरणः: विवेकानन्दः स्वामी रामकृष्ण परमहंसस्य उपदेशं श्रुत्वा तद्वचनं तस्य जीवनं शोभायुक्तं चकार।
● सन्दर्भः:
● मनसः शुद्धिः:
● शुद्धमनसः (pure mind) उपदेशं सहजं गृह्णाति, यथा स्फटिकमणिः चन्द्रकिरणान्।
● अशुद्धमनसः (impure mind) उपदेशं कष्टं अनुभवति, यथा शूलम्।
● विचारकाः:
● शङ्कराचार्यः:
○ तस्य अद्वैतवेदान्ते उपदेशस्य महत्त्वं स्वच्छमने अधिकं फलदायकं भवति।
● विवेकानन्दः:
○ तस्य जीवनं गुरुवचनस्य प्रभावं दर्शयति, यथा रामकृष्णस्य उपदेशं श्रुत्वा तस्य जीवनं परिवर्तितम्।
एवं, उपदेशस्य प्रभावः मनसः शुद्ध्याः अनुसारं भिन्नः भवति।
● स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयः:
● स्फटिकमणि (crystal) यथा रजनिकरगभस्तयः (moon rays) सुखेन विशन्ति, तथैव अपगतमले मनसि (pure mind) उपदेशगुणाः सुखेन विशन्ति।
○ उदाहरणः: यथा शङ्कराचार्यः स्वच्छमने शिष्ये उपदेशं ददाति, तदा तस्य ज्ञानं सहजं भवति।
● गुरुवचनममलमपि:
● सलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य:
● गुरुवचनम् (teacher's words) यदि अमलम् (pure) अपि भवति, तथापि श्रवणस्थितं शूलम् (thorn in the ear) इव अभव्यस्य (unworthy person) कष्टं जनयति।
○ उदाहरणः: धृतराष्ट्रः यद्यपि विदुरस्य उपदेशं श्रुतवान्, तथापि तस्य मनसि तद्वचनं स्थिरं नाभवत्।
● इतरस्य तु करिण इव शङ्खाभरणमाननशोभासमुदयम्:
● अधिकतरमुपजनयति:
● इतरस्य (worthy person) मनसि गुरुवचनं शङ्खाभरणमाननशोभा (ornament like conch) इव शोभां जनयति।
○ उदाहरणः: विवेकानन्दः स्वामी रामकृष्ण परमहंसस्य उपदेशं श्रुत्वा तद्वचनं तस्य जीवनं शोभायुक्तं चकार।
● सन्दर्भः:
● मनसः शुद्धिः:
● शुद्धमनसः (pure mind) उपदेशं सहजं गृह्णाति, यथा स्फटिकमणिः चन्द्रकिरणान्।
● अशुद्धमनसः (impure mind) उपदेशं कष्टं अनुभवति, यथा शूलम्।
● विचारकाः:
● शङ्कराचार्यः:
○ तस्य अद्वैतवेदान्ते उपदेशस्य महत्त्वं स्वच्छमने अधिकं फलदायकं भवति।
● विवेकानन्दः:
○ तस्य जीवनं गुरुवचनस्य प्रभावं दर्शयति, यथा रामकृष्णस्य उपदेशं श्रुत्वा तस्य जीवनं परिवर्तितम्।
एवं, उपदेशस्य प्रभावः मनसः शुद्ध्याः अनुसारं भिन्नः भवति।
Conclusion
अपगतमले मनसि स्फटिकमणाविव उपदेशगुणाः सुखेन प्रविशन्ति। गुरुवचनममलम् अपि श्रवणस्थितं शूलमभव्यस्य जनयति, इतरस्य तु करिण इव शङ्खाभरणमाननशोभाम्। विवेकानन्दः उक्तवान् "शुद्धं मनः सर्वं साधयति।" अतः मनः शुद्धिः आवश्यकम्। योगवसिष्ठे अपि मनःशुद्धेः महत्त्वं प्रतिपादितम्। अतः मनः शुद्धये ध्यानं, स्वाध्यायः च आवश्यकः।