Q 7(a). तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नी-मव्यापन्नामविहगति क्ष्यसि भ्रातृजायाम्।आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानांसद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ।। उपरि लिखितानामाशयः ससन्दर्भं प्रतिपादनीयः।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
आशाबन्धः कुसुमसदृशः
Elaborate the idea of the following verses with reference
Q 7(a). तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नी-मव्यापन्नामविहगति क्ष्यसि भ्रातृजायाम्।आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानांसद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ।। उपरि लिखितानामाशयः ससन्दर्भं प्रतिपादनीयः।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
आशाबन्धः कुसुमसदृशः
Elaborate the idea of the following verses with reference
Introduction
उपरिलिखितं श्लोकं भर्तृहरेः "नीतिशतक" इत्यस्मात् ग्रन्थात् उद्धृतम्। अत्र स्त्री-पुरुषयोः प्रणयविषये विशेषः विवेचनं कृतम्। भ्रातृजाया इत्यादि शब्दैः स्त्रीस्नेहस्य क्षणिकत्वं, आशाबन्धस्य च कुसुमसदृशं स्वभावं प्रतिपाद्यते। प्रणयि हृदयं विप्रयोगे कथं क्षिप्रं रुणद्धि इति च वर्ण्यते। भर्तृहरेः दृष्ट्या, स्त्रीणां हृदयस्य चञ्चलता, आशायाः क्षणिकत्वं च विशेषतया प्रकाश्यते।
आशाबन्धः कुसुमसदृशः
● दिवसगणनातत्परता:
○ एषः श्लोकः दिवसगणनातत्परता इत्यस्मिन्महत्त्वं प्रतिपादयति। दिवसगणनातत्परता तु तस्याः स्त्रियाः प्रतीक्षायाः प्रतीकं भवति या स्वस्य पतिं प्रतीक्षते।
● एकपत्नी-मव्यापन्ना:
● एकपत्नी-मव्यापन्ना इत्यस्य अर्थः पतिव्रता स्त्री, या केवलं एकस्य पतिं एव पतिं मन्यते। एषा धारणा संस्कृत साहित्ये बहुधा दृष्टा जाता, यथा सीता रामस्य प्रतीक्षां कुर्वती।
● अविहगति क्ष्यसि भ्रातृजायाम्:
○ एषः भागः तस्याः स्त्रियाः दुःखं वर्णयति या स्वस्य भ्रातृजायां (भ्रातुः पत्नी) प्रतीक्षां कुर्वती अस्ति।
● आशाबन्धः कुसुमसदृशं:
● आशाबन्धः कुसुमसदृशं इत्यस्य अर्थः आशायाः बन्धः कुसुमवत् कोमलः च क्षणिकः च भवति।
● प्रायशो ह्यङ्गनानां:
○ एषः भागः स्त्रीणां स्वभावं वर्णयति। स्त्रियः स्वभावतः आशावानः भवन्ति, किन्तु तेषां आशा क्षणिकः भवति।
● सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि:
○ एषः भागः तस्याः स्त्रियाः हृदयस्य वेदनां वर्णयति या प्रणयिनः वियोगे दुःखं अनुभवति।
● सन्दर्भः:
○ एषः श्लोकः कालिदासस्य काव्येषु दृष्टः भवति, यत्र स्त्रीणां प्रतीक्षा, प्रेम, वियोगः च वर्ण्यते। उदाहरणार्थं, शकुन्तला दुष्यन्तस्य प्रतीक्षां कुर्वती।
● विचारकाः:
● कालिदासः: तस्य काव्येषु स्त्रीणां भावनात्मकं जीवनं सूक्ष्मतया वर्ण्यते।
● भवभूतिः: तस्य नाटकेषु अपि स्त्रीणां प्रतीक्षा, प्रेम, वियोगः च प्रमुखं स्थानं धारयति।
एते विचाराः संस्कृत साहित्ये स्त्रीणां भावनात्मकं जीवनं, तेषां प्रतीक्षा, प्रेम, वियोगः च सूक्ष्मतया प्रतिपादयन्ति।
○ एषः श्लोकः दिवसगणनातत्परता इत्यस्मिन्महत्त्वं प्रतिपादयति। दिवसगणनातत्परता तु तस्याः स्त्रियाः प्रतीक्षायाः प्रतीकं भवति या स्वस्य पतिं प्रतीक्षते।
● एकपत्नी-मव्यापन्ना:
● एकपत्नी-मव्यापन्ना इत्यस्य अर्थः पतिव्रता स्त्री, या केवलं एकस्य पतिं एव पतिं मन्यते। एषा धारणा संस्कृत साहित्ये बहुधा दृष्टा जाता, यथा सीता रामस्य प्रतीक्षां कुर्वती।
● अविहगति क्ष्यसि भ्रातृजायाम्:
○ एषः भागः तस्याः स्त्रियाः दुःखं वर्णयति या स्वस्य भ्रातृजायां (भ्रातुः पत्नी) प्रतीक्षां कुर्वती अस्ति।
● आशाबन्धः कुसुमसदृशं:
● आशाबन्धः कुसुमसदृशं इत्यस्य अर्थः आशायाः बन्धः कुसुमवत् कोमलः च क्षणिकः च भवति।
● प्रायशो ह्यङ्गनानां:
○ एषः भागः स्त्रीणां स्वभावं वर्णयति। स्त्रियः स्वभावतः आशावानः भवन्ति, किन्तु तेषां आशा क्षणिकः भवति।
● सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि:
○ एषः भागः तस्याः स्त्रियाः हृदयस्य वेदनां वर्णयति या प्रणयिनः वियोगे दुःखं अनुभवति।
● सन्दर्भः:
○ एषः श्लोकः कालिदासस्य काव्येषु दृष्टः भवति, यत्र स्त्रीणां प्रतीक्षा, प्रेम, वियोगः च वर्ण्यते। उदाहरणार्थं, शकुन्तला दुष्यन्तस्य प्रतीक्षां कुर्वती।
● विचारकाः:
● कालिदासः: तस्य काव्येषु स्त्रीणां भावनात्मकं जीवनं सूक्ष्मतया वर्ण्यते।
● भवभूतिः: तस्य नाटकेषु अपि स्त्रीणां प्रतीक्षा, प्रेम, वियोगः च प्रमुखं स्थानं धारयति।
एते विचाराः संस्कृत साहित्ये स्त्रीणां भावनात्मकं जीवनं, तेषां प्रतीक्षा, प्रेम, वियोगः च सूक्ष्मतया प्रतिपादयन्ति।
Conclusion
उपरिलिखिते श्लोके भर्तृहरिणा स्त्रीणां चित्तवृत्तयः विवेचिताः। स्त्रियः स्वभावतः आशाबन्धनेन कुसुमसदृशं चित्तं धारयन्ति, यः प्रणयिनः वियोगे शीघ्रं पतति। भ्रातृजायायां अपि एकपत्नीव्रतं पालनीयम् इति निर्दिश्यते। भर्तृहरिः स्त्रीणां चित्तस्य चञ्चलतां, आशाबन्धनं च प्रतिपादयति। स्त्रीणां स्वभावं ज्ञात्वा तदनुकूलं व्यवहारः करणीयः इति मार्गः प्रदर्श्यते।