Q 6(a). हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्। तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥ उपरि लिखितस्य व्याख्या नागराक्षरैः संस्कृतभाषायामेव विधेया।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
सत्यस्य आवरणम्
Explain the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only
Q 6(a). हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्। तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥ उपरि लिखितस्य व्याख्या नागराक्षरैः संस्कृतभाषायामेव विधेया।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
सत्यस्य आवरणम्
Explain the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only
Introduction
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्। तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥ इत्यस्य मन्त्रस्य व्याख्या उपनिषद् ग्रन्थेषु प्रकटिता। अत्र सत्य शब्देन परमात्मा निर्दिष्टः, यः हिरण्मयेन पात्रेण आच्छादितः। आदि शङ्कराचार्यः अत्र सत्यस्य आवरणं माया इति व्याख्याति। पूषन् इत्यनेन सूर्यदेवः निर्दिष्टः, यः सत्यधर्माय दृष्टये तत्त्वं प्रकटयति। एषा प्रार्थना आत्मज्ञानस्य मार्गं प्रकाशयति।
सत्यस्य आवरणम्
● हिरण्मयेन पात्रेण
○ हिरण्मयेन पात्रेण इत्यस्य अर्थः स्वर्णमयेन आवरणेन। सत्यस्य मुखं हिरण्मयेन पात्रेण आच्छादितं अस्ति।
○ उदाहरणं - यथा सूर्यस्य तेजः मेघेन आच्छादितं भवति, तथैव सत्यं हिरण्मयेन पात्रेण आच्छादितं भवति।
● सत्यस्य मुखम्
○ सत्यस्य मुखम् इत्यस्य अर्थः सत्यस्य स्वरूपम्।
○ उदाहरणं - यथा जलस्य सत्यम् तस्य स्वच्छता, तथैव सत्यस्य स्वरूपं तस्य स्पष्टता।
● तत्त्वं पूषन्
○ पूषन् इत्यस्य अर्थः सूर्यः। तत्त्वं पूषन् इत्यस्य अर्थः हे सूर्य, तत्त्वं दर्शय।
○ उदाहरणं - यथा सूर्यः अन्धकारं नाशयति, तथैव तत्त्वं प्रकाशयति।
● अपावृणु
○ अपावृणु इत्यस्य अर्थः उद्घाटय। सत्यस्य मुखं उद्घाटय।
○ उदाहरणं - यथा द्वारं उद्घाट्य गृहं प्रविशति, तथैव सत्यं उद्घाट्य ज्ञायते।
● सत्यधर्माय दृष्टये
○ सत्यधर्माय दृष्टये इत्यस्य अर्थः सत्यधर्मस्य दर्शनाय।
○ उदाहरणं - यथा धर्मराजस्य दर्शनाय यज्ञः क्रियते, तथैव सत्यधर्मस्य दर्शनाय प्रार्थना क्रियते।
○ हिरण्मयेन पात्रेण इत्यस्य अर्थः स्वर्णमयेन आवरणेन। सत्यस्य मुखं हिरण्मयेन पात्रेण आच्छादितं अस्ति।
○ उदाहरणं - यथा सूर्यस्य तेजः मेघेन आच्छादितं भवति, तथैव सत्यं हिरण्मयेन पात्रेण आच्छादितं भवति।
● सत्यस्य मुखम्
○ सत्यस्य मुखम् इत्यस्य अर्थः सत्यस्य स्वरूपम्।
○ उदाहरणं - यथा जलस्य सत्यम् तस्य स्वच्छता, तथैव सत्यस्य स्वरूपं तस्य स्पष्टता।
● तत्त्वं पूषन्
○ पूषन् इत्यस्य अर्थः सूर्यः। तत्त्वं पूषन् इत्यस्य अर्थः हे सूर्य, तत्त्वं दर्शय।
○ उदाहरणं - यथा सूर्यः अन्धकारं नाशयति, तथैव तत्त्वं प्रकाशयति।
● अपावृणु
○ अपावृणु इत्यस्य अर्थः उद्घाटय। सत्यस्य मुखं उद्घाटय।
○ उदाहरणं - यथा द्वारं उद्घाट्य गृहं प्रविशति, तथैव सत्यं उद्घाट्य ज्ञायते।
● सत्यधर्माय दृष्टये
○ सत्यधर्माय दृष्टये इत्यस्य अर्थः सत्यधर्मस्य दर्शनाय।
○ उदाहरणं - यथा धर्मराजस्य दर्शनाय यज्ञः क्रियते, तथैव सत्यधर्मस्य दर्शनाय प्रार्थना क्रियते।
Thinkers
● विवेकानन्दः
○ विवेकानन्दः सत्यं धर्मं च एकीकृत्य जीवनं यापयति।
○ उदाहरणं - तस्य वचनानि सत्यं धर्मं च प्रकाशयन्ति।
● शंकराचार्यः
○ शंकराचार्यः अद्वैतवादस्य प्रवर्तकः, यः सत्यं ब्रह्म इति प्रतिपादयति।
○ उदाहरणं - तस्य अद्वैतसिद्धान्ते सत्यं ब्रह्म एव जगत् इति प्रतिपाद्यते।
● महात्मा गांधी
○ महात्मा गांधी सत्यं अहिंसा च जीवनस्य आधारं मन्यते।
○ उदाहरणं - तस्य सत्याग्रहः सत्यं धर्मं च प्रतिष्ठापयति।
○ विवेकानन्दः सत्यं धर्मं च एकीकृत्य जीवनं यापयति।
○ उदाहरणं - तस्य वचनानि सत्यं धर्मं च प्रकाशयन्ति।
● शंकराचार्यः
○ शंकराचार्यः अद्वैतवादस्य प्रवर्तकः, यः सत्यं ब्रह्म इति प्रतिपादयति।
○ उदाहरणं - तस्य अद्वैतसिद्धान्ते सत्यं ब्रह्म एव जगत् इति प्रतिपाद्यते।
● महात्मा गांधी
○ महात्मा गांधी सत्यं अहिंसा च जीवनस्य आधारं मन्यते।
○ उदाहरणं - तस्य सत्याग्रहः सत्यं धर्मं च प्रतिष्ठापयति।
Conclusion
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्। तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥ इत्यस्य श्लोकस्य व्याख्यायां सत्यस्य गूढतत्त्वं हिरण्मयेन पात्रेण आच्छादितं इति प्रतिपाद्यते। पूषन् देवः सत्यधर्माय दृष्टये तत्त्वं उद्घाटयतु इति प्रार्थना अस्ति। एषा प्रार्थना उपनिषदां सत्यज्ञानस्य अन्वेषणं दर्शयति। आदिशंकराचार्यः इत्यादयः विचारकाः एतस्य श्लोकस्य गूढार्थं विवृण्वन्ति। सत्यस्य अन्वेषणं जीवनस्य परमलक्ष्यम् इति मार्गदर्शनं प्रदत्तम्।