Q 5(e). तथापि जिह्यः स भवजिगीषया तनोति शुभं गुणसम्पदा यशः ।
समुन्नयन् भूतिमनार्यसङ्गमाद्वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः ।। नागराक्षरैः संस्कृतभाषायां सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्।
(UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)
Theme:
महात्मा और अनार्यसङ्गम
Where in Syllabus:
(संस्कृत साहित्य)
Explain each of the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only (within 150 words)
Q 5(e). तथापि जिह्यः स भवजिगीषया तनोति शुभं गुणसम्पदा यशः ।
समुन्नयन् भूतिमनार्यसङ्गमाद्वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः ।। नागराक्षरैः संस्कृतभाषायां सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्।
(UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)
Theme:
महात्मा और अनार्यसङ्गम
Where in Syllabus:
(संस्कृत साहित्य)
Explain each of the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only (within 150 words)
Introduction
एषः श्लोकः महाभारतस्य शान्तिपर्वणि विद्यमानः अस्ति, यत्र भीष्मः पितामहः धर्मराजं युधिष्ठिरं उपदिशति। अत्र गुणसम्पदा यशः, शुभं च तनोति इति विचारः प्रतिपाद्यते। महात्मभिः सह विरोधः अपि वरं इति विचारः प्रस्तुतः अस्ति, यः धर्म तथा नीति विषयकं गहनं चिन्तनं दर्शयति। एषः श्लोकः सद्गुणानां महत्त्वं, अनार्यसङ्गस्य त्यागं च प्रतिपादयति।
महात्मा और अनार्यसङ्गम
● भवजिगीषया
○ भवजिगीषया तनोति शुभं गुणसम्पदा यशः।
○ उदाहरणः: महात्मा गांधी यः स्वतन्त्रतायाः कृते अहिंसाया मार्गेण प्रयत्नं कृतवान्।
● गुणसम्पदा
○ गुणसम्पदा यशः समुन्नयन्।
○ उदाहरणः: विवेकानन्दः यः स्वगुणैः भारतस्य यशः विश्वे समुन्नतं कृतवान्।
● अनार्यसङ्गमात्
○ अनार्यसङ्गमात् भूतिं समुन्नयन्।
○ उदाहरणः: चाणक्यः यः अनार्यसङ्गं त्यक्त्वा चन्द्रगुप्तस्य राज्यं समुन्नतं कृतवान्।
● विरोधः अपि समं महात्मभिः
○ महात्मभिः सह विरोधः अपि वरं।
○ उदाहरणः: सुभाषचन्द्र बोसः यः महात्मा गांधीं प्रति विरोधं कृत्वा अपि स्वतन्त्रतायाः कृते प्रयत्नं कृतवान्।
● महात्मभिः सह समं
○ महात्मभिः सह समं भवति।
○ उदाहरणः: डॉ. बी. आर. अम्बेडकरः यः महात्मा गांधीं सह समं कार्यं कृतवान्।
● शुभं तनोति
○ शुभं तनोति गुणसम्पदा।
○ उदाहरणः: रवीन्द्रनाथ ठाकुरः यः साहित्येन शुभं तनोति।
● विरोधः अपि वरं
○ विरोधः अपि वरं भवति।
○ उदाहरणः: भगतसिंहः यः ब्रिटिश शासनं प्रति विरोधं कृत्वा स्वतन्त्रतायाः कृते प्रयत्नं कृतवान्।
● समुन्नयन् भूतिं
○ भूतिं समुन्नयन् अनार्यसङ्गमात्।
○ उदाहरणः: अशोकः यः कलिंगयुद्धं पश्चात् अनार्यसङ्गं त्यक्त्वा धम्मं समुन्नतं कृतवान्।
एते उदाहरणानि दर्शयन्ति यथा महात्मानः गुणसम्पदा, विरोधेन च समाजस्य भूतिं समुन्नयन्ति।
○ भवजिगीषया तनोति शुभं गुणसम्पदा यशः।
○ उदाहरणः: महात्मा गांधी यः स्वतन्त्रतायाः कृते अहिंसाया मार्गेण प्रयत्नं कृतवान्।
● गुणसम्पदा
○ गुणसम्पदा यशः समुन्नयन्।
○ उदाहरणः: विवेकानन्दः यः स्वगुणैः भारतस्य यशः विश्वे समुन्नतं कृतवान्।
● अनार्यसङ्गमात्
○ अनार्यसङ्गमात् भूतिं समुन्नयन्।
○ उदाहरणः: चाणक्यः यः अनार्यसङ्गं त्यक्त्वा चन्द्रगुप्तस्य राज्यं समुन्नतं कृतवान्।
● विरोधः अपि समं महात्मभिः
○ महात्मभिः सह विरोधः अपि वरं।
○ उदाहरणः: सुभाषचन्द्र बोसः यः महात्मा गांधीं प्रति विरोधं कृत्वा अपि स्वतन्त्रतायाः कृते प्रयत्नं कृतवान्।
● महात्मभिः सह समं
○ महात्मभिः सह समं भवति।
○ उदाहरणः: डॉ. बी. आर. अम्बेडकरः यः महात्मा गांधीं सह समं कार्यं कृतवान्।
● शुभं तनोति
○ शुभं तनोति गुणसम्पदा।
○ उदाहरणः: रवीन्द्रनाथ ठाकुरः यः साहित्येन शुभं तनोति।
● विरोधः अपि वरं
○ विरोधः अपि वरं भवति।
○ उदाहरणः: भगतसिंहः यः ब्रिटिश शासनं प्रति विरोधं कृत्वा स्वतन्त्रतायाः कृते प्रयत्नं कृतवान्।
● समुन्नयन् भूतिं
○ भूतिं समुन्नयन् अनार्यसङ्गमात्।
○ उदाहरणः: अशोकः यः कलिंगयुद्धं पश्चात् अनार्यसङ्गं त्यक्त्वा धम्मं समुन्नतं कृतवान्।
एते उदाहरणानि दर्शयन्ति यथा महात्मानः गुणसम्पदा, विरोधेन च समाजस्य भूतिं समुन्नयन्ति।
Conclusion
एषः श्लोकः महात्मनां गुणसम्पदां महत्त्वं प्रतिपादयति। गुणसम्पदा युक्तः जनः शुभं यशः प्राप्नोति, अपि च अनार्यसङ्गमात् दूरं स्थित्वा भूतिं समुन्नयति। महात्मभिः सह विरोधोऽपि श्रेयस्करः भवति, यतो हि तेषां संगतिः सद्गुणानां वर्धनं करोति। महात्मा गांधी इत्यादयः एतादृशं दृष्टान्तं ददति। अतः सत्सङ्गतिः एव जीवनस्य उन्नतिकारकः पन्थाः।