Q 5(d). स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किम्प्रभुः। सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः॥ नागराक्षरैः संस्कृतभाषायां सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्।
(UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)
Theme:
सद्गुणयुक्तस्य नेतृत्वम्
Where in Syllabus:
(संस्कृत साहित्य)
Explain each of the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only (within 150 words)
Q 5(d). स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किम्प्रभुः। सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः॥ नागराक्षरैः संस्कृतभाषायां सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्।
(UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)
Theme:
सद्गुणयुक्तस्य नेतृत्वम्
Where in Syllabus:
(संस्कृत साहित्य)
Explain each of the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only (within 150 words)
Introduction
स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किम्प्रभुः इत्यस्य श्लोकस्य व्याख्यायां चाणक्यः प्रमुखं स्थानं धारयति। चाणक्यस्य अनुसारं, यः राजा हितकरं न शृणोति, स राजा न भवति। हितं शृण्वन्ति तु सखा साधवः। राजा च अमात्याः च सर्वसम्पदः अनुकूलानां प्रति रतिं कुर्वन्ति। एषा दृष्टिः राजनीतिशास्त्रे विशेषतया प्रकटिता।
सद्गुणयुक्तस्य नेतृत्वम्
● किंसखा साधुः
○ योऽधिपं न शास्ति सः किंसखा साधुः।
○ उदाहरणम्: चाणक्यः। चाणक्यः चन्द्रगुप्तं शास्ति स्म, तस्मात् सः साधुः सखा आसीत्।
● किम्प्रभुः
○ यः हितान्न शृणुते सः किम्प्रभुः।
○ उदाहरणम्: दुर्योधनः। दुर्योधनः भीष्मादीनां हितं न शृणुते स्म, अतः सः किम्प्रभुः आसीत्।
● सदानुकूलेषु रतिः
○ नृपेषु अमात्येषु च सदानुकूलेषु रतिः भवति।
○ उदाहरणम्: अशोकः। अशोकः अमात्येषु अनुकूलः आसीत्, तस्मात् तस्य राज्ये सर्वसम्पदः आसन्।
● सर्वसम्पदः
○ नृपेषु अमात्येषु च सर्वसम्पदः तेषां अनुकूलतायाम् एव वर्धन्ते।
○ उदाहरणम्: अकबरः। अकबरस्य राज्ये अमात्येषु अनुकूलतया सर्वसम्पदः वर्धिताः आसन्।
● हितं शृणुते
○ यः हितं शृणुते सः प्रजासु च अमात्येषु च प्रियः भवति।
○ उदाहरणम्: रामः। रामः सर्वेषां हितं शृणुते स्म, अतः सः प्रियः आसीत्।
● अनुकूलता
○ अनुकूलता एव राज्यस्य स्थैर्यं वर्धयति।
○ उदाहरणम्: विक्रमादित्यः। विक्रमादित्यः अनुकूलः आसीत्, तस्मात् तस्य राज्यं स्थिरं आसीत्।
○ योऽधिपं न शास्ति सः किंसखा साधुः।
○ उदाहरणम्: चाणक्यः। चाणक्यः चन्द्रगुप्तं शास्ति स्म, तस्मात् सः साधुः सखा आसीत्।
● किम्प्रभुः
○ यः हितान्न शृणुते सः किम्प्रभुः।
○ उदाहरणम्: दुर्योधनः। दुर्योधनः भीष्मादीनां हितं न शृणुते स्म, अतः सः किम्प्रभुः आसीत्।
● सदानुकूलेषु रतिः
○ नृपेषु अमात्येषु च सदानुकूलेषु रतिः भवति।
○ उदाहरणम्: अशोकः। अशोकः अमात्येषु अनुकूलः आसीत्, तस्मात् तस्य राज्ये सर्वसम्पदः आसन्।
● सर्वसम्पदः
○ नृपेषु अमात्येषु च सर्वसम्पदः तेषां अनुकूलतायाम् एव वर्धन्ते।
○ उदाहरणम्: अकबरः। अकबरस्य राज्ये अमात्येषु अनुकूलतया सर्वसम्पदः वर्धिताः आसन्।
● हितं शृणुते
○ यः हितं शृणुते सः प्रजासु च अमात्येषु च प्रियः भवति।
○ उदाहरणम्: रामः। रामः सर्वेषां हितं शृणुते स्म, अतः सः प्रियः आसीत्।
● अनुकूलता
○ अनुकूलता एव राज्यस्य स्थैर्यं वर्धयति।
○ उदाहरणम्: विक्रमादित्यः। विक्रमादित्यः अनुकूलः आसीत्, तस्मात् तस्य राज्यं स्थिरं आसीत्।
Conclusion
स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किम्प्रभुः। सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः॥ इत्यस्य श्लोकस्य सारः अयं यः मित्रं स्वामिनं हितं न शास्ति, स किं मित्रं? यः हितं न शृणोति, स किं प्रभुः? हितोपदेशः आवश्यकः। चाणक्यः अपि उक्तवान् "हितं मन्येत सदा हितं वदेत्।" सद्भावना च संपदः च अनुकूलतायां वर्धते। अतः सदाचारः आवश्यकः।