Q 5(c). वनेचराणां वनितासखानां दरीगृहोत्सङ्गनिषक्तभासः । भवन्ति यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपाः ।। नागराक्षरैः संस्कृतभाषायां सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्। (UPSC 2025, 10 Marks, 150 Words)

Theme: वनितासखानां सुरतप्रदीपाः Where in Syllabus: (संस्कृत साहित्य)

Explain each of the following verses in Sanskrit language and in Devanāgarī script only (within 150 words)

Introduction

वनेचराणां वनितासखानां दरीगृहोत्सङ्गनिषक्तभासः इत्यस्मिन्काव्ये कालिदासः प्रकृत्या सह मानवसंबन्धं वर्णयति। रात्रौ औषधयः सुरतप्रदीपाः इव प्रकाशं वितरन्ति इत्यनेन प्रकृतिः स्वाभाविकं सौन्दर्यं प्रदर्शयति। भर्तृहरिः अपि प्रकृत्या सह मानवसंबन्धं महत्त्वं ददाति। एषा रचना संस्कृतसाहित्ये प्रकृतिसौन्दर्यस्य महत्त्वं प्रतिपादयति।

वनितासखानां सुरतप्रदीपाः

● वनेचराणां वनितासखानां:
        ○ वनेचराः ते जनाः सन्ति ये वनं गत्वा तत्र रमन्ते।
        ○ वनितासखाः तेषां सहचर्याः, याः तेषां सह वनं गत्वा रमन्ते।
        ○ उदाहरणं: रामायणं मध्ये रामः सीतया सह वनं गत्वा तत्र वासं कृतवान्।
  ● दरीगृहोत्सङ्गनिषक्तभासः:
        ○ दरीगृहः तस्य स्थानं यत्र गुफायां वासः क्रियते।
        ○ उत्सङ्गनिषक्तभासः तस्य प्रकाशः यः गुफायां स्थितः अस्ति।
        ○ उदाहरणं: महाभारतं मध्ये पाण्डवाः अज्ञातवासे गुफायां निवसन्ति।
  ● औषधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपाः:
        ○ औषधयः ताः वनस्पतयः याः रात्रौ प्रकाशं कुर्वन्ति।
        ○ अतैलपूराः तैलं विना याः दीपवत् प्रकाशं कुर्वन्ति।
        ○ सुरतप्रदीपाः ताः दीपाः याः प्रेमक्रीडायां प्रकाशं कुर्वन्ति।
        ○ उदाहरणं: कालिदासस्य "मेघदूतम्" मध्ये यक्षः यक्षिण्याः स्मरणं कृत्वा तस्याः सौन्दर्यं वर्णयति।
  ● नागराक्षरैः संस्कृतभाषायां:
        ○ नागराक्षराः देवनागरी लिपिः, या संस्कृतभाषायाः लेखनाय प्रयुज्यते।
        ○ संस्कृतभाषा तस्य भाषा या प्राचीनतमः ग्रन्थेषु उपलभ्यते।
        ○ उदाहरणं: पाणिनिः तस्य अष्टाध्यायी ग्रन्थे संस्कृतभाषायाः व्याकरणं रचितवान्।
  ● सार्थशतेन (150) शब्दैः व्याख्यायताम्:
        ○ सार्थशतेन शब्दैः व्याख्यानं तस्य अर्थस्य संक्षेपेण वर्णनं।
        ○ उदाहरणं: भर्तृहरिः तस्य शतकत्रयम् मध्ये सार्थकं व्याख्यानं ददाति।
एते सर्वे बिन्दवः तस्य श्लोकस्य अर्थं स्पष्टं कुर्वन्ति।

Conclusion

वनेचराणां वनितासखानां दरीगृहोत्सङ्गनिषक्तभासः इत्यस्मिन् श्लोके वन्यजीवनस्य रमणीयता वर्ण्यते। यत्र औषधयः रजन्याम् अतैलपूराः सुरतप्रदीपाः भवन्ति, तत्र प्रकृतिः स्वयमेव दीपप्रकाशं करोति। एषा प्रकृतिसौन्दर्यस्य महत्ता कालिदासस्य मेघदूतादिषु अपि दृष्टा। आधुनिके युगेऽपि, पर्यावरणसंरक्षणं आवश्यकं यथा एषा सौन्दर्यं चिरं स्थायि भवेत्। महात्मा गांधी उक्तवान् - "प्रकृतिः सर्वस्य पर्याप्तं ददाति, किन्तु लोभाय न।"