Q 2(c). वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डस्य राजनीती अर्थशास्त्रस्य वा महत्त्वं प्रकाशयत । उपरिनिर्दिष्टस्य विषयस्य सारगर्भिता समीक्षणीया।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
सुन्दरकाण्ड: राजनीति और अर्थशास्त्र
Where in Syllabus:
(Sanskrit Studies)
Enumerate the excellence either of the Sundarakāṇḍa of the Vālmīki’s Rāmāyaṇa or same of that of the Arthasāstra in the field of polity.
Q 2(c). वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डस्य राजनीती अर्थशास्त्रस्य वा महत्त्वं प्रकाशयत । उपरिनिर्दिष्टस्य विषयस्य सारगर्भिता समीक्षणीया।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
सुन्दरकाण्ड: राजनीति और अर्थशास्त्र
Where in Syllabus:
(Sanskrit Studies)
Enumerate the excellence either of the Sundarakāṇḍa of the Vālmīki’s Rāmāyaṇa or same of that of the Arthasāstra in the field of polity.
Introduction
वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डस्य राजनीती अर्थशास्त्रस्य च महत्त्वं विशेषतया प्रकाशते। वाल्मीकि महाकविना रचितेऽस्मिन्ग्रन्थे हनुमान् यथा रामस्य दूतः सञ्जातः, तथा कुशलः राजदूतः कियदर्थं राष्ट्रस्य हितं साधयेत् इति दर्श्यते। कौटिल्य इत्यस्य अर्थशास्त्रज्ञस्य दृष्ट्या, सुन्दरकाण्डे वर्णिताः घटनाः कुशलं नेतृत्वं, रणनीतिं च प्रतिपादयन्ति। एतत् काण्डं न केवलं धार्मिकं, अपितु व्यवहारिकं शिक्षणं च प्रददाति।
सुन्दरकाण्ड: राजनीति और अर्थशास्त्र
● वाल्मीकि रामायणस्य सुन्दरकाण्डे राजनैतिकं महत्त्वं दृश्यते। हनुमानः लङ्कायां गत्वा सीतायाः अन्वेषणं कुर्वन् राजनीतिकं चातुर्यं प्रदर्शयति। तस्य गुप्तचरकार्यं तथा धैर्यं राजनैतिके महत्त्वपूर्णं वर्तते।
● अर्थशास्त्रस्य दृष्ट्या सुन्दरकाण्डे सङ्कटप्रबन्धनं तथा सङ्कटसाधनं दृष्टव्यं। हनुमानः समुद्रं लङ्घयित्वा लङ्कायां प्रविष्टः, यः सङ्कटेषु अपि धैर्यं न त्यजति।
● कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रस्य सिद्धान्तानुसारं, गुप्तचराणां महत्त्वं सुन्दरकाण्डे स्पष्टं दृश्यते। हनुमानः रावणस्य राज्ये गत्वा तस्य बलं, दुर्बलतां च निरीक्ष्य रामाय निवेदयति।
● राजनीतिके चातुर्ये हनुमानः रावणं प्रति दूतकार्यं कुर्वन् धर्मराज्यस्य सिद्धान्तं प्रतिपादयति। तस्य वाक्पटुता तथा धर्मनिष्ठा राजनैतिके आदर्शरूपेण उपस्थाप्यते।
● उदाहरणार्थं, हनुमानस्य लङ्कायां प्रवेशः तथा तत्र विभीषणेन सह संवादः राजनैतिके मित्रशत्रु-विवेकस्य महत्त्वं दर्शयति।
● राजनीतिके धैर्यस्य उदाहरणं हनुमानस्य लङ्कादहनं च। तस्य साहसिकता तथा धैर्यं राजनैतिके संकटेषु अपि सङ्कल्पस्य दृढता प्रदर्शयति।
● अर्थशास्त्रस्य सिद्धान्ते सङ्कटसाधनं तथा सङ्कल्पसिद्धिः सुन्दरकाण्डे हनुमानस्य कार्येण स्पष्टं दृश्यते।
● विवेकानन्दस्य विचारानुसारं, हनुमानस्य धैर्यं तथा सङ्कल्पसिद्धिः युवानां प्रेरणास्रोतः भवति, यः राजनीतिके तथा अर्थशास्त्रे अपि आदर्शः।
एवं सुन्दरकाण्डे राजनीति तथा अर्थशास्त्रस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते, यत् आधुनिके युगे अपि प्रासंगिकं वर्तते।
● अर्थशास्त्रस्य दृष्ट्या सुन्दरकाण्डे सङ्कटप्रबन्धनं तथा सङ्कटसाधनं दृष्टव्यं। हनुमानः समुद्रं लङ्घयित्वा लङ्कायां प्रविष्टः, यः सङ्कटेषु अपि धैर्यं न त्यजति।
● कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रस्य सिद्धान्तानुसारं, गुप्तचराणां महत्त्वं सुन्दरकाण्डे स्पष्टं दृश्यते। हनुमानः रावणस्य राज्ये गत्वा तस्य बलं, दुर्बलतां च निरीक्ष्य रामाय निवेदयति।
● राजनीतिके चातुर्ये हनुमानः रावणं प्रति दूतकार्यं कुर्वन् धर्मराज्यस्य सिद्धान्तं प्रतिपादयति। तस्य वाक्पटुता तथा धर्मनिष्ठा राजनैतिके आदर्शरूपेण उपस्थाप्यते।
● उदाहरणार्थं, हनुमानस्य लङ्कायां प्रवेशः तथा तत्र विभीषणेन सह संवादः राजनैतिके मित्रशत्रु-विवेकस्य महत्त्वं दर्शयति।
● राजनीतिके धैर्यस्य उदाहरणं हनुमानस्य लङ्कादहनं च। तस्य साहसिकता तथा धैर्यं राजनैतिके संकटेषु अपि सङ्कल्पस्य दृढता प्रदर्शयति।
● अर्थशास्त्रस्य सिद्धान्ते सङ्कटसाधनं तथा सङ्कल्पसिद्धिः सुन्दरकाण्डे हनुमानस्य कार्येण स्पष्टं दृश्यते।
● विवेकानन्दस्य विचारानुसारं, हनुमानस्य धैर्यं तथा सङ्कल्पसिद्धिः युवानां प्रेरणास्रोतः भवति, यः राजनीतिके तथा अर्थशास्त्रे अपि आदर्शः।
एवं सुन्दरकाण्डे राजनीति तथा अर्थशास्त्रस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते, यत् आधुनिके युगे अपि प्रासंगिकं वर्तते।
Conclusion
वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डस्य राजनीती अर्थशास्त्रस्य च महत्त्वं प्रकटयति। हनुमानः यथा सीतायाः अन्वेषणं कुर्वन् रामस्य दूतः इव कार्यं सम्पादयति, तथा कुशलः दूतः राष्ट्रस्य विजयाय आवश्यकः। विभीषणस्य रामं प्रति शरणागतिः नीतिशास्त्रे विश्वासस्य महत्त्वं दर्शयति। वाल्मीकि महाकविः नीतिशास्त्रस्य सिद्धान्तानां प्रतिपादनं कुर्वन् आदर्शं स्थापयति। अतः सुन्दरकाण्डं राजनीती अर्थशास्त्रयोः अध्ययनाय प्रेरणां ददाति।